Kinansela ng Asawa Ko ang Mura Kong Biyahe Para Alagaan Ko ang mga Orchid ng Biyuda Niyang Hipag—Kaya Pagbalik Nila, Wala Na ang Asawang Iniwan Nila
Sa loob ng 35 taon, lahat sila nakapagbakasyon maliban sa akin.
Noong minsang ako na ang nag-book ng murang tour, palihim itong kinansela ng asawa ko.
Ang dahilan? Kailangan daw may magdidilig ng mga orchid ng biyuda niyang hipag.
Kaya sa harap ng anak namin, sinabi ko ang unang bagay na hindi nila inasahan:
“Maghiwalay na tayo.”
Nasa palengke ako sa Marikina, nakayuko sa banyera ng tilapia, nang lapitan ako ni Aling Cora, dati naming kapitbahay.
“Aba, Elena! Sa wakas, naalala rin ba ni Arturo na may asawa siya? Isasama ka na ba sa bakasyon?”
Hindi ako sumagot.
“Taon-taon, kasama niya si Lourdes sa biyahe nina Paolo. Boracay, Cebu, Bohol… Ikaw, kailan ka isinama?”
Napatigil ang kamay ko.
“Mali ka,” sabi ko, pilit na ngumiti. “Ako lang ang nag-book. Murang package tour sa Puerto Galera.”
Nawala ang ngiti ni Aling Cora.
Pinalitan iyon ng tinging kabisado ko na.
Awa.
Na sa pamilya ko, ako ang laging naiiwan.
Animnapu’t dalawang taong gulang na ako. May mga araw na nakakalimutan ko kung saan ko inilagay ang susi o kung bakit ako pumasok sa isang kuwarto.
Pero malinaw sa akin ang isang bagay.
Gusto kong makakita ng dagat habang kaya ko pang tandaan ang kulay nito.
Pagdating ko sa condominium, sinalubong ako ni Arturo.
“Hindi mo na kailangang mag-empake. Kinansela ko na ang tour mo.”
“Anong sabi mo?”
“Aalis kami bukas. Walang maiiwan sa bahay ni Ate Lourdes para mag-alaga ng mga orchid.”
Lumapit ang anak naming si Paolo.
“Ma, dito ka na lang. Nakakapagod ang biyahe sa edad mo. Mas sanay ka naman sa bahay.”
Pagkatapos ay idinagdag niya:
“Talagang ipinanganak ka yatang maalaga.”
Sa sasakyan, komportableng nakaupo si Lourdes—biyuda ng nakatatandang kapatid ni Arturo.
Nang magtagpo ang mga mata namin, ngumiti siya nang bahagya.
At parang may kung anong naputol sa loob ko.
Tatlumpu’t limang taon akong nagluto, naglaba, naglinis, nag-alaga ng anak at apo. Tuwing aalis sila, ako ang iniiwan sa bahay.
Sa unang pagkakataon, wala akong naramdamang galit.
Pagod lang.
Tumingin ako kay Arturo.
“Ayoko na ng ganitong buhay. Maghiwalay na tayo.”
Natahimik silang lahat.
Pagkaraan ng ilang segundo, natawa si Arturo.
“Dahil lang kinansela ko ang mumurahing tour mo?”
“Oo.”
“Elena, tama na ang drama.”
Tumingin ako kay Paolo.
“Kailan mo ako huling isinama sa isang biyahe?”
Napatigil siya.
“Kailan mo ako huling niyaya lumabas dahil gusto mo akong makasama?”
“Ma, ano bang point nito?”
“Sabihin mo lang.”
Hindi siya makasagot.
Sa halip ay nainis siya.
“Hindi naman namin kayo pinagkukulang sa pera. Kung gusto n’yong umalis, puwede naman kayong umalis mag-isa.”
Tumango ako.
“Ginawa ko na nga. Pero kayo rin ang nagkansela.”
Sumingit si Arturo.
“Pamilya tayo. Kailangan bang bilangan lahat? Mag-alaga ka lang ng mga halaman ni Ate Lourdes. Pagbalik namin, ibo-book kita ng mas magandang tour.”
Napangiti ako.
“Ganyan din ang sabi mo noong unang taon ng kasal natin. Dadalhin mo raw ako sa Baguio kapag hindi ka na busy.”
“Pagkapanganak ko kay Paolo, sabi mo hintayin kong lumaki siya.”
“Nang mamatay ang kuya mo, sabi mo kailangan ni Lourdes ng kasama.”
“Mula noon, taon-taon may umaalis. Palit ang destinasyon, pero iisa ang hindi nagbabago.”
Tumingin ako sa kanya.
“Laging wala ang pangalan ko.”
Bumaba ang bintana ng sasakyan.
Mahinang nagsalita si Lourdes.
“Arturo, kung gusto ni Elena, ako na lang ang hindi sasama. Hayaan na nating mamatay ang mga orchid.”
Agad sumimangot si Arturo.
“Huwag. Mga halaman iyon na iniwan ni Kuya.”
Lumapit pa si Paolo sa pinto.
“Tita, huwag kayong bumaba.”
Napatingin ako sa loob ng sasakyan.
Nandoon si Paolo, si Camille, si Nico, si Lourdes, at si Arturo.
At bigla kong naunawaan.
Kahit bumaba si Lourdes, ang tanging puwestong maaari kong kunin ay ang puwesto niya.
Mula pa sa simula, wala talagang upuang nakalaan para sa akin.
“Umakyat ka na,” sabi ni Arturo. “Nakadikit sa ref ang schedule ng pagdidilig. Pagbalik namin, saka natin pag-usapan yang paghihiwalay mo.”
“Huwag na. Abogado ko na ang kakausap sa iyo.”
Tumawa siya.
“Akala mo mabubuhay ka nang wala ako? Baka isang linggo lang, umiiyak ka nang bumalik.”
“Problema ko na iyon.”
Mula sa likod, tinawag ako ni Nico.
“Lola, bakit hindi ka sasama?”
Lumapit ako sana, pero pinindot ni Paolo ang bintana.
Dahan-dahang umangat ang salamin sa pagitan naming dalawa.
Ilang segundo pagkatapos, umandar ang sasakyan.
Wala ni isa sa kanila ang lumingon.
Naupo ako sa gilid ng planter box, hawak pa rin ang supot ng isda. Doon ko lang napansing tumutulo na ang tubig nito sa pantalon ko.
Tinawagan ko ang matalik kong kaibigang si Tess.
“Tess,” sabi ko, “noon, kapag iniiwan nila ako, ang una kong ginagawa ay umakyat ng bahay at sundin lahat ng listahan ni Arturo. Kahit nilalagnat ako, pupunta pa rin ako sa bahay ni Lourdes kung may kailangang gawin.”
Tahimik siya sa kabilang linya.
“Elena… nasaan ka?”
Hindi ko agad siya sinagot.
Ipinasok ko ang kamay ko sa bulsa ng blouse ko.
Doon nakatiklop ang papel na ilang araw ko nang hindi kayang basahin nang matagal.
Resulta ng pagsusuri mula sa neurologist.
Binuksan ko iyon.
At nang makita ko muli ang mga salitang “mga maagang senyales na maaaring tumugma sa Alzheimer’s disease,” doon ko unang sinabi nang malakas ang tunay na dahilan kung bakit ayokong maghintay pa.
“Tess,” bulong ko, “paano kung sa susunod na taon… hindi ko na maalala kung ano ang dagat?”
PARTE2
Sa kabilang linya, ilang segundo munang walang nagsalita si Tess.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Nasaan ka? Pupuntahan kita.”
Dumating siya makalipas ang wala pang isang oras.
Hindi niya ako tinanong kung sigurado ba ako sa paghihiwalay. Ang una niyang ginawa ay kunin ang basang supot ng isda sa kamay ko.
“Halika. Hindi mo kailangang umuwi para magdilig ng orchid.”
Sa bahay niya sa Antipolo, saka ko ikinuwento ang lahat.
Dalawang linggo bago iyon, nagpunta ako sa doktor dahil ilang beses akong naligaw sa pamilyar na lugar.
Minsan, limang minuto akong nakatayo sa harap ng grocery dahil hindi ko maalala kung saan ang sakayan pauwi.
Hindi pa tiyak ang diagnosis.
Kailangan ko pa ng ibang pagsusuri.
Pero sinabi ng doktor ang isang bagay na hindi ko nakalimutan.
“Kung may mga bagay kayong matagal nang gustong gawin, huwag n’yo pong ipagpaliban nang walang katapusan.”
Buong buhay ko, puro “sa susunod.”
Kapag hindi na busy si Arturo.
Kapag malaki na si Paolo.
Kapag gumaling na si Lourdes.
Kapag wala nang kailangang alagaan.
Ngayon, naisip kong baka wala na akong “susunod” na puwedeng sayangin.
Kinabukasan, dinala ako ni Tess kay Atty. Mara Santos sa Pasig.
Inilatag ko sa mesa ang marriage certificate, bank records, mga titulo, at isang lumang notebook na halos tatlong dekada ko nang ginagamit para itala ang gastusin sa bahay.
“Ma’am Elena, bakit kumpleto lahat ng records n’yo?” tanong ng abogado.
Napangiti ako nang mapait.
“Dahil kapag may nawawalang isang daang piso noon, kailangan kong ipaliwanag kay Arturo kung saan napunta.”
Nandoon ang matrikula ni Paolo, amortization ng unang bahay, renovation ng condo, pati perang ipinadala namin kay Lourdes nang mamatay ang asawa niya.
Maraming taon, nagpatakbo rin ako ng maliit na catering business mula sa kusina.
Hindi engrande, pero ang kinita ko ang sumalo sa pamilya kapag kapos ang sahod ni Arturo.
Hindi pala ako “walang ambag.”
Hindi lang ako marunong ipaalala sa kanila ang ambag ko.
Ipinaliwanag ni Atty. Mara ang mga legal na hakbang at ang maaari kong habulin sa mga ari-ariang naipundar namin sa mahabang pagsasama.
Makalipas ang ilang araw, ipinadala niya kay Arturo ang pormal na notice tungkol sa paghihiwalay.
Kasabay noon, ginawa ko ang isang bagay na unang beses kong ginawa sa loob ng 35 taon.
Hindi ako umuwi sa condo.
Kumuha ako ng maliit na serviced apartment malapit sa ospital.
Sarili kong susi.
Sarili kong kama.
Sarili kong katahimikan.
Noong ikatlong araw ng biyahe nila, sunod-sunod ang tawag ni Paolo.
Sa ikawalong tawag, sinagot ko.
“Ma! May tumawag na abogado kay Papa. Ano ba talaga itong ginagawa n’yo?”
“Ang sinabi ko bago kayo umalis.”
“Hindi puwedeng ganito. Nagbibiro lang naman si Papa!”
“Hindi ako nagbibiro.”
Tahimik siya sandali.
Pagkatapos ay nagtanong:
“Sino’ng nagdidilig ng orchids ni Tita?”
Napapikit ako.
Kahit may abogado nang nasa pagitan naming pamilya, iyon pa rin ang una niyang naisip.
“Wala.”
“Ma naman!”
“Hindi ko bahay iyon. Hindi ko halaman iyon. Hindi ko responsibilidad iyon.”
“Pero mamamatay ang mga iyon!”
“Kung ganoon, umuwi kayo.”
Ibinaba ko ang tawag.
Makalipas ang ilang araw, umuwi sila nang mas maaga.
Dumiretso si Arturo sa apartment ko.
“Uuwi ka,” sabi niya pagkapasok.
“Hindi.”
“Elena, sapat na. Napahiya mo na ako sa abogado, kay Paolo, pati kay Ate Lourdes.”
“Napahiya ka?”
“Oo! Para bang masama akong asawa!”
Tahimik ko siyang tiningnan.
“Hindi kita binugbog,” dagdag niya. “Hindi kita pinagkulang sa pera. May bahay ka, may pagkain ka. Ano pa ba ang gusto mo?”
Dati, baka natahimik ako roon.
Pero ngayon, alam ko nang may mga pag-aabandona na hindi kailangang may pasa.
“Gusto kong minsan, piliin mo ako.”
Napatigil siya.
“Gusto kong minsan, kapag may biyahe, maalala mong asawa mo ako bago mo maalalang malungkot si Lourdes.”
“Gusto kong tanungin mo kung pagod ako.”
“Gusto kong hindi ako utility na iniiwan sa bahay para maayos ang lahat pagbalik n’yo.”
“Napakalaki ba noon?”
Hindi siya agad nakasagot.
Sa wakas, sinabi niya:
“Ate siya ng kuya ko. May obligasyon ako.”
“May asawa ka rin.”
Nanigas siya.
Doon niya napansin ang folder sa mesa.
“Ano ’yan?”
Iniabot ko ang resulta mula sa neurologist.
Binasa niya.
Unti-unting nawala ang kulay sa mukha niya.
“Ano ibig sabihin nito?”
“May mga maagang senyales. Hindi pa pinal. May tests pa.”
Umupo siya.
“Bakit hindi mo sinabi?”
Napatawa ako nang mahina.
“Kailan?”
“Noong sinabi mong kinansela mo ang tour ko?”
“Noong sinabi ni Paolo na matanda na ako para bumiyahe?”
“O noong nagmamadali kayong lahat dahil baka ma-late sa flight?”
Hindi siya makatingin sa akin.
Maya-maya, sinabi niya:
“Aayusin natin. Sasamahan kita sa doktor. Pagkatapos nito, tayo naman ang magbiyahe.”
Kumirot ang dibdib ko.
Tatlumpu’t limang taon kong hinintay ang mga salitang iyon.
Pero dumating lamang sila nang nasa pinto na ako.
“Arturo, hindi kita hinihiwalayan dahil may sakit ako.”
Tumingin siya sa akin.
“Hinihiwalayan kita dahil baka limitado ang panahong malinaw pa sa akin ang lahat.”
“At ayokong ubusin iyon sa paghihintay na piliin mo ako.”
Umiyak siya.
Sa unang pagkakataon, nakita kong umiyak si Arturo dahil sa akin.
Pero hindi pala lahat ng luha ay dahilan para bumalik.
May mga luhang dumarating kapag huli na.
Kinagabihan, dumating si Paolo kasama si Nico.
Pagkakita sa akin ng apo ko, tumakbo siya at niyakap ako.
“Lola, pupunta ka pa rin sa dagat?”
“Oo.”
“Isama mo ako minsan.”
Napangiti ako.
“Kapag pinayagan ka ng mama at papa mo.”
Tahimik si Paolo sa likod.
Maya-maya, sinabi niya:
“Ma… sorry. Akala ko normal lang. Lumaki akong kayo ang laging nandiyan. Hindi ko naisip na may gusto rin kayong gawin.”
“Dahil hindi mo kailangang isipin,” sabi ko. “Ako ang laging nag-a-adjust.”
Tumango siya.
Hindi ko sinabi na okay na.
May mga sugat na hindi gumagaling dahil lang sa isang sorry.
Pero sinabi ko:
“Kung gusto mong bumawi, huwag mo akong bantayan na parang pasyente. Kilalanin mo ako bilang tao.”
“Opo, Ma.”
Makalipas ang isang buwan, matapos ang follow-up tests, sinabi ng doktor na may mild cognitive impairment ako at kailangan ng regular na monitoring.
Posibleng humantong iyon sa Alzheimer’s, pero hindi pa iyon ang buong kuwento ng buhay ko.
At hindi ko hinintay na maging buong kuwento ko iyon.
Tinuloy ko ang biyahe.
Kasama si Tess, sumakay ako ng eroplano papuntang Palawan.
Noong unang umaga sa El Nido, tahimik ang dagat.
Kulay ginto ang sikat ng araw sa ibabaw nito.
Umupo ako sa tabing-dagat na may maliit na notebook.
Sa unang pahina, isinulat ko:
“Ako si Elena Villanueva. Animnapu’t dalawang taong gulang. Mahilig ako sa mainit na kape, bagong lutong pandesal, at dagat kapag maaga.”
Sa pangalawang linya:
“Hindi ako ipinanganak para magsilbi lamang.”
Sa pangatlo:
“Kung dumating ang araw na makalimutan ko ang ilang pangalan, sana maalala ng mga taong mahal ako na bago lumabo ang lahat, pinili ko rin ang sarili ko.”
Hindi naging perpekto ang sumunod na mga buwan.
Nagpatuloy ang legal na proseso namin ni Arturo.
Paminsan-minsan, nagte-text siya tungkol sa doktor o sa mga lumang litrato namin.
Hindi ko siya kinamuhian.
Pero hindi rin ako bumalik.
Si Paolo naman, natutong magtanong bago magdesisyon para sa akin.
Dinadala niya si Nico para mamasyal kami—hindi dahil kailangan niya ng babysitter, kundi dahil gusto niya akong makasama.
Isang hapon, tinanong ako ni Nico habang kumakain kami ng halo-halo.
“Lola, masaya ka na ba?”
Napaisip ako.
Hindi ko alam kung ilang dagat pa ang makikita ko.
Pero sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, wala akong hinihintay na pahintulot mula kaninuman.
Kaya ngumiti ako.
“Oo,” sabi ko.
“Ngayon, mas buhay ako.”
At iyon ang bagay na ayokong makalimutan.
Minsan, hindi ang pag-alis ang pagtatapos ng isang pamilya. Minsan, iyon ang simula ng pagbabalik mo sa sarili mong buhay. Huwag hintaying maubos ang panahon bago mo kilalanin na ang taong laging nagsasakripisyo ay karapat-dapat ding piliin, pakinggan, at mahalin.
