Palagi akong sinasabihan ni Mama na sinungaling ako.

Kapag sinabi kong hindi ako ang sumira ng laruan sa daycare, sinungaling daw ako.

Kapag sinabi kong si Papa ang dahilan ng pasa sa binti niya, sinungaling pa rin daw ako.

Kapag sinabi kong hindi ko siya tunay na nanay, lahat sila ay tumatawa—parang may sira ako sa ulo.

Limang taong gulang ako noon, pero kabisado ko na ang tunog ng pagsasara ng pinto sa banyo.

Kabisado ko rin kung gaano katagal bago mawala ang pamumula sa tenga kapag kinurot nang sobrang diin. Alam ko kung aling parte ng hita ang puwedeng paluin para hindi makita kapag naka-uniform ako. Alam ko kung kailan dapat manahimik, kung kailan dapat ngumiti, at kung kailan dapat sabihing, “Opo, Mama.”

Pero may isang bagay na hindi ko kailanman natutunang kalimutan.

Hindi siya ang nanay ko.

Ang pangalan ko ay Lia Santos. Lumaki ako sa isang maliit na apartment sa Tondo, Maynila, kasama si Papa at ang babaeng tinatawag ng lahat na Mama—si Maribel.

Maganda si Maribel kapag may ibang tao. Mabango, maayos ang buhok, mahinhin magsalita. Sa harap ng kapitbahay, nilalambing niya ako.

“Ang anak ko talaga, mahiyain lang,” madalas niyang sabihin habang hinahaplos ang buhok ko.

Pero kapag kami na lang sa bahay, nag-iiba ang mga mata niya. Parang pinto na biglang sinasarhan ng ilaw.

Noong tatlong taong gulang ako, unang beses niyang sinabi sa ibang tao na sinungaling ako.

Sa daycare, may nabasag na laruang kusina. Tinanong ng teacher kung sino ang nakabasag. Sinabi ko, “Hindi po ako.”

Tinawag si Mama. Pagdating niya, hindi man lang niya ako tinanong.

Ngumiti siya sa teacher at sinabi, “Pasensya na po, Teacher. Bata pa lang ito, sanay na sanay na magsinungaling.”

Umiyak ako. Paulit-ulit kong sinabi na hindi ako ang gumawa.

Hinawakan niya ang pisngi ko, parang lambing sa tingin ng iba, pero bumabaon ang kuko niya.

“Ayan na naman,” sabi niya. “Sinungaling.”

Mula noon, kumalat na iyon. Sa daycare, sa kapitbahay, sa mga kamag-anak. Ako si Lia na mahilig gumawa ng kuwento. Ako si Lia na hindi mapagkakatiwalaan.

Isang hapon, dumalaw si Aling Cora, kapitbahay namin. Nakita niya ang pasa sa binti ni Mama.

“Maribel, anong nangyari riyan?”

Bago pa makasagot si Mama, sinabi ko, “Si Papa po. Sinipa niya si Mama kagabi.”

Tumahimik ang sala.

Sandali lang iyon, pero naramdaman ko kung paano nanigas ang katawan ni Papa sa tabi ng bintana.

Tumawa si Mama. Magaan, malambing, parang biro lang.

“Naku, Cora, nabangga lang ako sa gilid ng kama. Itong batang ito talaga, ang hilig gumawa ng istorya.”

Nang umalis si Aling Cora, hinila niya ako papasok sa kusina.

“Isa pa,” bulong niya, “isa pang salita, tahiin ko ang bibig mo.”

Hindi ko alam noon kung kaya niya talagang gawin iyon. Pero naniwala ako.

Kaya tumigil ako sa pagsabi tungkol kay Papa.

Pero hindi ako tumigil sa pagsabi tungkol sa kanya.

“Hindi siya ang nanay ko,” sinabi ko kay Lola Pilar, nanay ni Papa, noong minsang dumalaw siya mula Bulacan.

Tumingin si Lola sa akin. Sandali siyang natigilan.

Bago pa siya makapagsalita, tumawa si Mama.

“Nay, kita n’yo na? Sinasabi ko na nga ba. May pagka-imahinasyon talaga ang batang ito.”

Hinaplos ni Lola ang ulo ko. Malungkot ang mga mata niya, pero hindi niya ako pinaniwalaan.

Noong sumunod na taon, sinabi ko ulit.

“Lola, hindi po siya ang nanay ko.”

Sa pagkakataong iyon, hindi na nagtanong si Lola. Hinawakan lang niya ang kamay ko at bumulong, “Kawawa ka naman, apo.”

Pero alam kong hindi niya ibig sabihin na kawawa ako dahil may masamang nangyayari sa akin.

Kawawa ako dahil akala niya baliw ako.

Sa ikalimang kaarawan ko, habang nakatitig sa maliit na cake na may kandilang hugis lima, isa lang ang hiniling ko.

Sana may maniwala sa akin.

Kahit isa lang.

Dumating ang araw na iyon makalipas ang dalawang buwan.

Nag-apply si Mama sa isang malaking posisyon sa isang government-owned corporation sa Quezon City. Sabi niya, kapag natanggap siya, gaganda ang buhay namin. Kailangan daw malinis ang background niya, kaya may darating na mga tao para mag-imbestiga.

“Ayosin mo ang sagot mo,” sabi niya sa akin noong umagang iyon habang inaayos ang buhok ko. “Kapag tinanong ka, mabait si Mama. Naiintindihan mo?”

Tumango ako.

Dumating sila bandang alas-diyes.

Tatlo sila.

Una si Ma’am Lorna, ang team leader. May edad na, mahigpit ang mukha, dala ang folder.

Pangalawa, isang binatang may notebook at ballpen.

Pangatlo, isang matandang babae na tahimik lang. Maputi na ang buhok, simple ang suot, pero kakaiba ang tingin. Hindi siya mukhang empleyado. Para siyang taong sanay makinig sa mga bagay na hindi sinasabi.

Umupo sila sa sala. Tinanong nila si Mama tungkol sa trabaho, pamilya, kasal, tirahan, at mga kapitbahay.

Perpekto ang sagot ni Mama.

Pagkatapos, tumingin si Ma’am Lorna sa akin.

“Lia, mabait ba si Mama sa’yo?”

Nanlamig ang kamay ko.

Nakita kong humigpit ang mga daliri ni Mama sa gilid ng palda niya.

Tumingin ako sa matandang babae.

Nakatingin siya sa akin. Hindi naaawa. Hindi nanghuhusga. Naghihintay lang.

Kaya sinabi ko ang totoo.

“Hindi po. Sinasaktan niya po ako.”

Tumigil ang kamay ni Papa sa pagbuhos ng kape.

Ngumiti si Mama, pero nanginginig ang labi niya.

“Naku, Ma’am Lorna,” sabi niya, umiiyak agad, “iyan na naman po. Ganyan po talaga siya. Bata pa lang, mahilig na pong magsinungaling.”

Hinila niya pataas ang manggas ko.

Malinis ang braso ko. Walang pasa. Walang sugat.

“Kita n’yo naman po,” hikbi niya. “Kung sinasaktan ko siya araw-araw, ganyan ba kaputi at kalinis ang balat niya?”

Hindi sumagot si Ma’am Lorna.

Nagpatuloy si Mama. Sinabi niya ang tungkol sa daycare. Sa laruan. Sa kapitbahay. Sa mga kuwento ko raw. Umiyak siya na parang siya ang bata at ako ang nanakit.

Napatingin sa akin si Ma’am Lorna.

“Saan ka sinasaktan ni Mama?”

Sumagot ako, “Sa hita po. Sa tenga. Minsan sa likod. Pero wala na pong marka ngayon.”

Bumuntong-hininga si Ma’am Lorna. Dahan-dahan niyang isinara ang folder.

Parang gumuho ang mundo ko.

Hindi na naman siya naniniwala.

Pero bago sila tuluyang tumayo, nagsalita ang matandang babae.

“Bakit ka niya sinasaktan, apo?”

Lumingon ang lahat sa kanya.

Tumingin ako kay Mama.

Nawala ang kulay sa mukha niya.

“Dahil hindi po niya ako anak,” sabi ko. “Hindi po ganyan ang mukha ng tunay kong nanay.”

Tahimik ang buong sala.

At sa unang pagkakataon, hindi umiyak si Mama.

Hindi rin siya ngumiti.

Tumayo ang matandang babae. Dahan-dahan siyang lumapit sa akin, lumuhod sa harap ko, at inilabas mula sa kanyang bag ang isang lumang litrato.

Sa larawan, may isang babaeng nakangiti habang karga ang isang sanggol.

Nanginginig ang boses ng matanda nang magtanong siya:

“Lia… kilala mo ba ang babaeng ito?”

Tinitigan ko ang litrato.

At biglang nanikip ang dibdib ko.

Dahil kahit malabo ang alaala ko, kahit bata pa ako noon, kahit pilit nilang ibinaon ang lahat—

kilala ko siya.

Siya ang babaeng lagi kong nakikita sa panaginip.

At ang suot niyang kuwintas sa larawan…

ay kapareho ng maliit na palawit na nakatago sa ilalim ng unan ko mula pa noong bata ako.

PARTE2

Hindi ko alam kung paano ko iyon nakuha.

Ang maliit na palawit ay hugis araw. Kupas na ang gilid, may gasgas sa gitna, at may nakaukit na dalawang letra sa likod: A.L.

Minsan ko lang itong ipinakita kay Mama.

Tatlong taong gulang ako noon. Natagpuan ko ito sa loob ng lumang unan ko habang nilalaro ang punit na tahi sa gilid.

“Nakita ko po,” sabi ko sa kanya.

Nang makita niya ang palawit, nagbago ang mukha niya.

Hindi siya sumigaw. Hindi rin siya umiyak. Pero kinuha niya iyon sa kamay ko nang napakabilis, para bang ahas ang hawak ko.

“Basura lang iyan,” sabi niya.

Kinagabihan, hinanap ko sa basurahan. Wala roon.

Akala niya nawala na iyon, pero nakita ko itong nakasiksik sa ilalim ng aparador, marahil nahulog nang hindi niya napansin. Mula noon, itinago ko na sa ilalim ng unan.

Hindi ko alam kung bakit mahalaga iyon. Basta alam kong akin iyon. At kapag hinahawakan ko, may pakiramdam akong may taong minsang yumakap sa akin nang hindi ako sinasaktan.

Ngayon, habang hawak ng matandang babae ang lumang larawan, nakita ko ang kaparehong palawit sa leeg ng babaeng nakangiti.

Nanuyo ang lalamunan ko.

“Siya po,” bulong ko. “Siya po ang nanay ko.”

Biglang tumayo si Mama.

“Tama na!” sigaw niya.

Hindi na siya mukhang maamong aplikante. Hindi na siya mukhang inang nasasaktan dahil sa suwail na anak. Ang mukha niya ay matigas, galit, at takot.

Napatingin si Ma’am Lorna sa kanya.

“Mrs. Santos, maupo po kayo.”

“Hindi ninyo pwedeng paniwalaan ang batang iyan!” halos sumigaw si Mama. “May problema iyan sa isip. Paulit-ulit na namin iyang ipinasuri—”

“Kanino?” tanong ng matandang babae.

Natigilan si Mama.

“Saan n’yo siya ipinasuri?” ulit ng matanda. “Anong pangalan ng doktor? Anong clinic?”

Walang naisagot si Mama.

Si Papa naman, nakatayo sa may kusina, hawak pa rin ang tasa. Maputla siya. Mas maputla kaysa kay Mama.

Tumingin sa kanya ang matanda.

“Ramon,” sabi niya.

Nanlamig ang buong katawan ko.

Kilala niya si Papa.

Hindi “Mr. Santos.” Hindi “sir.”

Ramon.

Napaatras si Papa ng kalahating hakbang.

“Kayo…” namamaos niyang sabi. “Bakit kayo nandito?”

Hindi agad sumagot ang matanda. Tinupi niya nang maingat ang larawan, parang baka masaktan ang babaeng nasa loob nito.

“Ako si Dolores Alonzo,” sabi niya. “Tita ako ni Ana Lucia. Ang babaeng nasa larawan.”

Ana Lucia.

A.L.

Kumakabog ang puso ko.

Si Mama—si Maribel—ay napaupo, parang biglang nawalan ng lakas ang tuhod niya.

Nagpalitan ng tingin sina Ma’am Lorna at ang binatang tagasulat. Sa pagkakataong iyon, alam kong hindi na ito simpleng background investigation.

May binuksan si Dolores na lumang sobre mula sa bag niya. Inilabas niya ang ilang papel: photocopy ng birth certificate, lumang barangay report, at isang larawan ng sanggol na may maliit na nunal sa ilalim ng kaliwang tenga.

Hinawakan niya ang baba ko nang dahan-dahan.

“Pwede bang makita ko, apo?”

Hindi ko naintindihan agad. Pero nang itabi niya ang buhok ko, dumampi ang malamig niyang daliri sa ilalim ng tenga ko.

Naroon ang nunal.

Maliit. Maitim. Mula pa noong kaya kong alalahanin, naroon na iyon.

Napasapo ng bibig si Ma’am Lorna.

Si Papa naman ay umupo sa silya na para bang mababali ang katawan niya.

“Limang taon ka naming hinanap,” sabi ni Dolores. Hindi siya umiiyak, pero parang may basag sa boses niya. “Ang sabi sa amin, namatay ka raw kasama ng nanay mo sa aksidente sa Laguna.”

Aksidente.

Parang may pinto sa isip ko na bumukas nang kaunti.

Ulan. Malakas na ulan.

Ilaw ng sasakyan.

Isang babae, umiiyak, niyayakap ako.

“Lia, huwag kang matakot.”

Tapos dilim.

Humigpit ang hawak ko sa palawit sa ilalim ng damit ko.

“Hindi namatay ang bata,” sabi ni Ma’am Lorna, mabagal at malinaw. “Dinala siya rito.”

Walang nagsalita.

Hanggang sa biglang tumayo si Maribel at tumakbo papunta sa kwarto.

“Harangan siya!” sigaw ni Dolores.

Mabilis kumilos ang binatang kasama nila. Naabutan niya si Maribel sa may pintuan ng kwarto. Nagsisigaw siya, nagwawala, sinasabing wala silang karapatan, na anak niya ako, na siya ang nagpalaki sa akin.

Pero hindi na ako natakot sa sigaw niya.

Dahil sa unang pagkakataon, may ibang tao sa loob ng bahay na mas malakas kaysa sa kasinungalingan niya.

Dumating ang barangay tanod, pagkatapos ay mga pulis mula sa presinto. Hindi ko alam kung sino ang tumawag. Marahil si Ma’am Lorna. Marahil may plano na talaga sila bago pa pumasok sa bahay.

Naupo ako sa gilid ng sofa habang iniinterbyu sila.

Doon ko narinig ang unti-unting pagbukas ng katotohanan.

Si Papa, si Ramon Santos, ay dating driver ng pamilya Alonzo sa Sta. Rosa, Laguna. Ang nanay ko, si Ana Lucia Alonzo, ay anak ng pamilyang iyon—hindi mayaman na parang teleserye, pero kilala, may maliit na negosyo, at may mga lupang minana.

Ayon kay Dolores, nagkaroon ng relasyon si Papa at si Ana Lucia. Hindi tinanggap ng pamilya noong una, pero nang ipanganak ako, unti-unti raw lumambot ang lahat.

Ako ang unang apo.

Ang pangalan ko noon ay Lia Alonzo Santos.

Isang gabi, may biyahe kami pabalik ng Maynila. Si Papa ang nagmaneho. Kasama si Mama Ana. Kasama ako.

Nagkaroon ng aksidente sa highway.

Si Mama Ana ang namatay.

Ako raw ay nawawala.

Sinabi ni Papa sa mga pulis noon na nahulog ako sa ilog dahil sa lakas ng ulan at dilim. Ilang araw akong hinanap, pero walang nakita.

Nagluluksa ang pamilya Alonzo. Dalawang bangkay ang hindi nila nalibing: ang akin, at ang hustisya.

Pagkatapos ng ilang buwan, nawala rin si Papa. Umalis sa trabaho. Lumipat ng tirahan. Pinutol lahat ng koneksyon.

At pagkaraan ng ilang taon, lumabas siya ulit sa Maynila—may asawang bago, may anak na limang taong gulang, at may bagong kuwento.

Ako raw ay anak nila ni Maribel.

“Hindi ko siya ninakaw,” iyak ni Papa habang nakaupo sa harap ng pulis. “Anak ko siya. Anak ko!”

“Pero sinabi mong patay siya,” malamig na sagot ni Dolores.

Nang marinig ko iyon, doon ako unang napaiyak.

Hindi dahil sa takot.

Kundi dahil may bahagi ng puso ko na matagal nang naghihintay marinig ang salitang iyon.

Patay.

Para sa mundo, patay ako.

Kaya pala kahit anong sigaw ko, walang naghahanap.

Kaya pala kahit paulit-ulit kong sabihin na hindi ko nanay si Maribel, parang imposible sa kanila.

Dahil ang totoong ako ay matagal nang ibinaon sa isang kasinungalingan.

Tinanong si Maribel kung alam niya ang lahat.

Noong una, nagmatigas siya. Sinabi niyang nakilala niya ako noong baby pa ako, na si Ramon daw ang nagsabing anak niya ako sa ibang babae na iniwan siya.

Pero nang makita ng pulis ang mga lumang dokumento sa loob ng kwarto—isang pekeng baptismal certificate, lumang litrato ni Ana Lucia na ginupit ang mukha, at isang envelope na may pera mula sa pagbebenta ng alahas—bumigay siya.

Hindi buo ang pag-amin niya, pero sapat na.

Alam niya.

Alam niyang hindi niya ako anak.

Alam niyang may pamilya akong naghahanap.

At higit sa lahat, alam niyang habang lumalaki ako, may naaalala ako.

Kaya niya ako ginawang sinungaling.

Hindi dahil nagsisinungaling ako.

Kundi dahil kailangan niyang sirain ang tiwala ng lahat sa bibig ko bago pa ako matutong magsalita nang buo.

Kapag sinabi kong hindi ako ang sumira ng laruan, sinungaling ako.

Kapag sinabi kong sinasaktan niya ako, sinungaling ako.

Kapag sinabi kong hindi siya ang nanay ko, sinungaling ako.

Ginawa niya akong batang walang boses sa harap ng mundo.

At halos nagtagumpay siya.

Kung hindi dahil kay Dolores.

Nalaman ko kalaunan na hindi talaga empleyado ng ahensya si Dolores. Sumama siya sa background investigation dahil kaibigan niya ang pinsan ni Ma’am Lorna. May nakapagsabi raw sa kanya na ang aplikanteng si Maribel Santos ay may anak na kapareho ng edad ng batang nawawala sa pamilya Alonzo.

Maliit na tsismis lang iyon.

Isang bulong mula sa dating kapitbahay.

Isang lumang pangalan.

Isang mukha ni Papa na may nakapansin.

Pero sa isang pusong limang taon nang naghahanap, sapat na iyon para kumilos.

Nang gabing iyon, hindi na ako natulog sa banyo.

Hindi na rin ako lumuhod sa malamig na sahig ng balkonahe.

Dinala ako sa bahay ni Dolores sa Quezon City habang nagpapatuloy ang imbestigasyon. Maliit lang ang bahay niya, puno ng lumang litrato, santo, halaman, at amoy ng bagong saing na kanin.

Noong unang gabi ko roon, hindi ako makatulog.

Nakaupo lang ako sa kama, yakap ang unan.

Pumasok si Dolores dala ang isang tasa ng mainit na gatas.

“Hindi kita pipilitin tawagin akong Lola,” sabi niya. “Hindi rin kita pipilitin maniwala agad sa akin.”

Tumingin ako sa kanya.

“Pero pwede po ba akong magsabi ng totoo?”

Napangiti siya. Malungkot pero mainit.

“Dito, apo, hindi ka paparusahan dahil nagsabi ka ng totoo.”

Doon ako humagulgol.

Hindi iyak ng batang nagpapapansin.

Hindi iyak ng batang may tantrum.

Iyak iyon ng batang limang taon nang hindi pinaniniwalaan.

Sumunod ang mga buwan ng pag-aayos. DNA test. Court hearings. Counseling. Mga tanong na paulit-ulit. Mga alaala na dumarating nang putol-putol.

Si Papa ay naharap sa kaso dahil sa pagtatago sa akin at pagsisinungaling sa awtoridad. Si Maribel naman ay kinasuhan dahil sa pananakit at pakikipagsabwatan. Hindi naging madali. May mga araw na ayaw kong magsalita. May mga araw na nami-miss ko pa rin ang bahay namin kahit doon ako nasaktan, dahil iyon lang ang bahay na nakilala ko.

Pero natutunan ko rin na minsan, ang katawan ng bata ay umaalis sa kulungan bago pa man makahabol ang puso niya.

Kailangan ng panahon para maniwala akong ligtas na ako.

Isang hapon, dinala ako ni Dolores sa sementeryo sa Laguna.

Doon ko unang nakita ang puntod ni Mama Ana.

Simple ang lapida. May pangalan niya, petsa, at isang linyang nakaukit:

“Ang pag-ibig ng ina ay hindi nawawala, kahit sa dilim.”

Inilabas ni Dolores ang lumang larawan. Iyon pa rin ang larawang ipinakita niya sa bahay namin: si Mama Ana, karga ako, suot ang palawit na hugis araw.

Hinawakan ko ang sarili kong palawit.

“Bakit nasa akin ito?” tanong ko.

“Binigay niya sa’yo noong gabing iyon,” sabi ni Dolores. “Sabi ng isang nurse na nakausap namin noon, bago siya tuluyang mawalan ng malay, may paulit-ulit siyang sinasabi.”

“Ano po?”

“Hanapin ang anak ko. May araw siya sa leeg.”

Napatingin ako sa langit.

Hindi ko maalala ang buong mukha niya. Hindi ko maalala ang boses niya nang malinaw. Pero sa unang pagkakataon, hindi na iyon masakit tulad dati.

Dahil alam ko na.

Hindi ako baliw.

Hindi ako sinungaling.

May nagmahal sa akin bago pa man nila ako tinuruan matakot.

Lumipas ang maraming taon.

Ngayon, kapag may batang nagsasabi ng bagay na mahirap paniwalaan, hindi ko agad sinasabing, “Imposible.”

Tinitingnan ko muna ang mata niya.

Dahil minsan, ang katotohanan ay lumalabas sa bibig ng batang hindi pa marunong magpaliwanag.

Minsan, ang ebidensya ay wala sa balat, wala sa pasa, wala sa dokumento.

Minsan, nasa paulit-ulit na pangungusap ng isang batang hindi tumitigil kahit lahat ay tumatawa.

“Hindi siya ang nanay ko.”

“Sinaktan niya ako.”

“Maniwala po kayo.”

At sana, sa susunod na may batang magsabi niyan, hindi na natin hintayin pang dumating ang isang matandang babaeng may lumang litrato bago tayo makinig.

Mensahe:
Hindi lahat ng batang tahimik ay ligtas. Hindi lahat ng batang paulit-ulit magsalita ay nag-iimbento. At hindi lahat ng taong magaling umiyak sa harap ng iba ay inosente. Minsan, ang pinakamalaking tulong na maibibigay natin ay ang simpleng paniniwala—ang tumigil, makinig, at magsiyasat bago husgahan ang isang batang humihingi ng saklolo.