May mga babae palang hindi agad napapagod sa isang sigaw, isang sampal ng salita, o isang gabing iniwang mag-isa.

Napapagod sila sa maliliit na bagay.

Sa isang basag na tasa na walang humihingi ng tawad.
Sa hapunang sila lagi ang gumagawa pero hindi man lang sila tinatanong kung nakakain na ba.
Sa isang halamang buong taon nilang inalagaan—na kayang patayin ng asawa nila sa isang buhos lang ng mainit na tsaa.

Doon ako tuluyang napagod.

Nakatayo ako noon sa balkonahe ng condo naming maliit sa Quezon City, hawak ang paso ng paborito kong tanim—isang matamis na fig na halos isang taon kong inalagaan mula sa maliit na usbong. Araw-araw ko iyong nililipatan ng pwesto para tama ang araw. Kinausap. Pinunasan ang mga dahon. Pinagtyagaan kahit paulit-ulit sabihin ni Noel na “damo lang naman ‘yan.”

Pero nang gabing iyon, nakita ko ang lupa sa paso na umaaso pa. Nalanta ang mga dahon, para bang sinabuyan ng galit.

Pagpasok ko sa kusina, naroon si Noel. Kalalapag lang niya ng tasa.

“Tinapon mo sa halaman ko ang mainit na tsaa?” nanginginig kong tanong.

Hindi man lang siya nag-angat ng ulo. “Eh saan ko ilalagay? Isang halaman lang naman ‘yan.”

“Walang lababo? Walang basurahan?”

Saka lang siya tumingin sa akin. Walang pagsisisi. Wala man lang hiya.

“Liza, huwag ka ngang OA. Kahit hindi ko binuhusan ‘yan, mamamatay din ‘yan. Wala ka namang natatapos nang maayos.”

Parang may dumikit na kung anong malamig sa dibdib ko.

Hindi ako sumagot agad. Hindi dahil wala akong masabi. Kundi dahil pakiramdam ko, kapag nagsalita ako, may isang bagay na tuluyan nang mababasag sa loob ko.

Pero si Noel, parang walang nangyari, bumaling sa kalan.

“Magluto ka na. Parating sina Dana at Nina mamaya.”

Dana at Nina.

Mga anak ng hipag kong si Maricel—biyuda ng kuya ni Noel.

Matagal nang hindi bahay ang turing ko sa tinitirhan namin.

Bahay iyon para kay Noel. Para kay Maricel. Para kina Dana at Nina.

Ako, nakikitira lang.

At ang fig plant kong kagagaling lang sa pagkamatay, ang nag-iisang bagay na masasabi kong akin.

Hindi ako umiyak. Hindi ako sumigaw.

Kinuha ko ang bag ko, ang susi ng kotse, at lumabas.

Trapik sa EDSA. Halos hindi gumagalaw ang mga sasakyan. Nakatingin lang ako sa labas, sa mga ilaw ng mga bus, sa mga taong naglalakad na tila may uuwian pang buo.

Doon tumawag si Noel.

“Love,” sabi niya, malambing ang boses. Iyong boses na matagal ko nang hindi naririnig. Iyong boses na ginamit niya noong bago pa lang kami, noong naniniwala pa akong ako ang pipiliin niya sa lahat ng pagkakataon. “Binilhan na kita ng bagong halaman. Mas maganda pa nga kaysa dati. May maliliit nang bunga.”

Napapikit ako.

Ganito siya palagi. Marunong magtanim ng lambing sa oras na alam niyang may nasira na siyang hindi basta napapalitan.

Bago pa ako makapagsalita, pahapyaw siyang tumawa. “By the way, may gusto sana akong i-open up.”

Alam ko na ang kasunod.

“Yung teacher nina Dana at Nina, sabi importanteng maipasok sila sa advanced math review. Grade three na sila, critical stage raw. May nahanap akong magaling na tutor. Kaso medyo mahal… mga one hundred eighty thousand para sa dalawa.”

Humigpit ang hawak ko sa manibela.

“Alam mo naman ‘yung savings natin para sa baby… baka puwedeng hiramin muna? One time lang naman. Para rin ito sa future nila.”

Future nila.

Hindi sa atin.

Hindi sa anak natin.

Hindi sa batang minsan naming pinangarap habang nakahiga sa sahig ng bago sana naming bahay sa Antipolo, hawak ang brochure ng crib na hindi na namin nabili.

Natawa ako. Hindi masaya. Hindi galit. Isang tawang pagod na pagod na.

Sa loob ng ilang taon, hindi ako makabili ng damit na lampas isanlibong piso nang hindi muna ito inuulit-ulit sa cart at saka binubura. Bawat grocery, kinukwenta ko. Bawat bayarin, pinipiga ko.

Samantalang siya, isang desisyon lang, isang daang walumpung libo na agad.

“Sige,” sabi ko.

Natahimik siya.

Siguro hindi niya inaasahang ganoon ako kabilis pumayag.

“Talaga?” tanong niya, medyo nag-iingat na. “Alam ko naman, mahal mo rin ang mga bata—”

“Hindi na rin naman natin magagamit, di ba?” putol ko.

Sa kabilang dulo, ramdam kong tumigil ang paghinga niya.

Pagkatapos ng ilang segundo, boses niyang mas mahinahon, mas maingat. “Liza… huwag ka ngang ganyan. Makakabawi rin tayo. Magkakaanak pa tayo ulit.”

Doon ako tuluyang nanlamig.

Hindi ko na maalala kung ilang beses niya na iyong sinabi sa akin.

Pagkatapos ng unang pagkakunan ko.
Pagkatapos ng unang therapist.
Pagkatapos ng mga gabing hindi ako makatayo sa banyo dahil sa lungkot.
Pagkatapos kong mahuli ang hipag ko sa bahay namin, suot ang pajama ko, hawak ang tabo ko, habang ako’y kakagaling lang sa psychiatric facility.

Magkakaanak pa tayo ulit.

Parang pwedeng palitan ang isang buhay na nawala.
Parang pwedeng burahin ang mga buwang iniiyak ko.
Parang pwedeng ibalik ang babaeng namatay sa akin kasama ng batang iyon.

“Noel,” sabi ko, at sa pagkakataong iyon, sobrang kalmado ng boses ko na ako mismo ang natakot. “Wala nang ‘tayo’.”

Binaba ko ang tawag.

At habang nakatigil pa rin ang sasakyan sa gitna ng trapik, bumuhos sa isip ko ang lahat.

Ang bahay na ibinenta niya nang hindi man lang ako kinonsulta, matapos mamatay ang kuya niya sa lasing na pagmamaneho at makapatay ng tao.

Ang sinabi niyang, “Pera lang ‘yan, bahay lang ‘yan, makakabawi tayo,” habang ako’y tatlong buwang buntis at nanginginig sa takot.

Ang paglipat namin sa maliit na inuupahang apartment sa Pasig na halos hindi magkasya ang kama at kalan.

Ang gabi-gabing pag-uwi niyang amoy adobo at sabaw mula sa bahay ng hipag niya.

Ang mga gabing nagmamakaawa akong samahan niya ako sa checkup, pero mas kailangan daw siyang magpalit ng bombilya sa kabila.

Ang araw na bumagsak ako sa palengke, duguan, dahil tatlong buwan na pala niya akong hindi binibigyan ng pera habang palihim niyang sinasalo ang lahat ng gastos ng kabilang bahay.

Ang tawag ko sa kanya mula sa kalsada—na ang sumagot ay si Maricel, tumatawa, habang sinasabing, “Nagtuturo pa si Noel sa mga bata. Tawag ka na lang ulit.”

Pagmulat ko noon sa ospital, wala na ang baby namin.

At pagkatapos kong halos mamatay sa depresyon, pag-uwi ko, ang nagbukas ng pinto ng bahay ko ay ang biyuda ng kapatid niya—naka-pambahay ko.

Akala ko, hanggang roon na ang pinakamasakit.

Nagkamali ako.

Dahil sa araw na iyon, habang papalapit ako sa ospital at ramdam ang munting buhay na lihim kong dinadala sa tiyan ko sa pangalawang pagkakataon, alam kong isang desisyon na lang ang pagitan ko sa natitirang puso ko.

Pagdating ko sa OB ward, hindi ako nag-atubili.

At nang iabot ko sa doktor ang form at marinig ko ang sarili kong sabihin kung bakit ako naroon, saka lang bumukas ang pinto sa likod ko—

at ang unang boses na narinig ko ay kay Noel.

“Liza, huwag. Buntis ka?”

part2…

Hindi ako lumingon agad.

Hindi dahil hindi ko siya narinig. Kundi dahil sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, ayokong mauna ang reaksyon ko kaysa sa desisyon ko.

Tahimik ang consultation room. Umalingawngaw ang tunog ng electric fan sa sulok. Amoy antiseptic. Malamig ang bakal na armrest ng upuan sa ilalim ng palad ko.

Humakbang si Noel papalapit. Naririnig ko ang hingal niya, parang tumakbo siya sa buong hallway.

“Liza,” sabi niya ulit, mas mahina na ngayon. “Totoo ba? Buntis ka?”

Dahan-dahan akong humarap.

Namumutla siya. Gusot ang polo. Hindi pa yata tuluyang natutuyo ang pawis sa sentido niya. Sa mata ng kahit sinong makakakita, mukha siyang lalaking wasak sa takot.

Pero ako, kilala ko na ang lalaking iyon.

Alam ko na kung gaano siya kagaling umiyak kapag huli na ang lahat.
Kung gaano siya kagaling magsabing “patawad” pagkatapos niyang hayaang maubos ka.
Kung paano siya yumuyuko kapag may mawawala na sa kanya—hindi kapag nasasaktan ka pa lang.

“Bakit ka nandito?” malamig kong tanong.

“Tumawag ang clinic sa emergency contact mo.” Lumingon siya sa doktor, saka muling bumalik sa akin ang mata. “Liza, bakit hindi mo sinabi sa akin?”

Natawa ako nang mahina.

“Kailan ba kita huling nasabihan ng kahit ano, Noel, na talagang pinakinggan mo?”

Napaatras siya na parang nasampal.

“Hindi gano’n—”

“Hindi gano’n?” Tumayo ako. Nanginginig na ako ngayon, pero hindi na sa kahinaan. “Noong una akong nabuntis, saan ka ba laging naroon? Noong hindi ako makatulog, noong nagsusuka ako araw-araw, noong sinabi kong natatakot ako, nasaan ka?”

“Liza—”

“Nasa kabilang bahay ka. Nagpapakabuting bayaw. Nagpapakabuting ama sa mga batang hindi naman sa’yo. Nagpapakabuting lalaki sa lahat—maliban sa asawa mo.”

Napayuko siya. “Alam ko. Nagkamali ako.”

“Hindi ka lang nagkamali,” sabi ko, at ngayon hindi ko na napigilan ang luha. “Pinabayaan mo ako. Paulit-ulit.”

Natahimik ang doktor. Tahimik ding lumabas ang nurse at isinara ang pinto, marahil dahil alam niyang hindi na ito usapang medikal lang.

Humakbang si Noel palapit. “Please. Bigyan mo ako ng chance. Para sa baby.”

“Para sa baby?” ulit ko. “Noong una, wala ka roon nang mamatay siya.”

Parang nabunutan ng hangin ang dibdib niya. Napahawak siya sa noo, saka sa batok, na para bang gusto niyang gisingin ang sarili sa bangungot.

“Mahal kita,” paos niyang sabi.

At doon, may kung anong tuluyang namatay sa akin.

“Mahal mo ako,” sabi ko, “pero hindi sapat ang pagmamahal na laging huli.”

Matagal siyang walang masabi.

Pagkatapos, sa boses na halos hindi ko marinig, “Ano bang gusto mong gawin ko?”

Matagal ko ring hinintay na tanungin niya iyan. Hindi kung ano ang gusto niya. Hindi kung ano ang kailangan ng kuya niyang wala na. Hindi kung ano ang kailangan ni Maricel. Hindi kung ano ang kailangan nina Dana at Nina.

Ako.

Ako naman.

Huminga ako nang malalim. “Uuwi ako sa condo ni Mama sa Marikina pansamantala. Hindi ako babalik sa bahay natin.”

Nag-angat siya ng tingin, namumula ang mga mata. “Liza—”

“Huwag mo akong pigilan.” Pinunasan ko ang luha ko. “At isa pa. Hindi gagalawin ang savings ng anak ko. Kahit isang piso.”

Natigilan siya.

Doon ko nakita. Ang pinong kurap. Ang maikling pag-igting ng panga. Ang sandaling pag-iisip.

Hindi tungkol sa akin. Hindi agad tungkol sa baby.

Tungkol sa perang hindi niya makukuha.

Parang may malaking katahimikang bumagsak sa pagitan namin.

At sa wakas, ang totoo—hubad, pangit, hindi na maikakaila—ay tumayo sa gitna naming dalawa.

Hindi ko na kailangang mag-imbento pa ng dahilan para umalis.

Hindi ko na kailangang maghintay ng isa pang pagtataksil.

Nakita ko na.

“Akala ko ba para sa future ng mga bata?” mahinahon kong sabi. “Bakit, Noel? Bakit kapag anak nila, willing kang ibigay lahat? Pero kapag akin… kapag akin, lagi akong kailangang umintindi?”

Napaupo siya sa bakal na upuan sa gilid. Para siyang biglang tumanda nang sampung taon.

“Hindi ko alam kung kailan ako nawala,” bulong niya. “Akala ko tama ang ginagawa ko. Akala ko responsibilidad ko silang saluhin dahil wala na si Kuya.”

“Responsibilidad mo silang tulungan,” sabi ko. “Hindi responsibilidad na ipalit mo ako. Hindi responsibilidad na ilibing mo ang sarili mong pamilya habang buhay ka pa.”

Napapikit siya. Tumulo ang luha niya.

Pero ngayong beses, hindi na ako natunaw.

Hindi na ako bumigay.

Hindi na ako naawa sa paraang inuuna ko ang sugat niya kaysa sa akin.

“Hindi ko ipapa-abort ang baby,” sabi ko sa wakas.

Nag-angat siya ng ulo, gulat na gulat.

“Pero hindi ko rin siya palalakihin sa bahay na ganoon ang pagtingin sa ina niya.”

Muling bumagsak ang mga balikat niya.

“Liza… puwede pa ba?”

Hindi ako sumagot agad.

Dahil may mga tanong na hindi kailangang sagutin sa araw ding iyon.

May mga sugat na hindi tinatahi sa iisang iyak.

May mga pagsasamang hindi nasasalba ng biglang lambing sa ospital.

“Hindi ko alam,” matapat kong sabi. “At sa totoo lang, sa unang pagkakataon, ayos lang sa akin kung hindi.”

Iniwan ko siya roon.

Hindi dramatic. Walang sigawan. Walang habulan sa hallway.

Lumabas lang ako ng klinika na may dalang reseta, prenatal vitamins, at isang desisyong matagal nang gustong mabuo sa loob ko.

Kinabukasan, lumipat ako sa bahay ng nanay ko.

Sa sumunod na mga linggo, halos araw-araw tumatawag si Noel. Minsan umiiyak. Minsan tahimik lang. Minsan nagsusumamo na bigyan ko raw siya ng pagkakataon. Minsan sinasabing lilinawin na raw niya kay Maricel ang lahat.

Hindi ko siya agad pinatawad.

Hindi ko agad pinabalik.

At higit sa lahat, hindi ko agad pinaniwalaan.

Sa unang pagkakataon, pinili kong hayaan munang ang mga salita niya ay manatiling salita—hanggang mapatunayan ng gawa.

Ilang buwan ang lumipas, nalaman kong totoo ngang nagbago ang marami.

Tinulungan niya si Maricel na makahanap ng trabaho sa isang cooperative sa Pasig. Naghanap siya ng mas maliit na apartment para rito, malapit sa paaralan ng mga bata pero malayo sa amin. Itinigil niya ang pagbibigay ng luho at malinaw na nagtakda ng hangganan. Tinulungan, oo. Pero hindi na siya naging kapalit na asawa at kapalit na ama roon.

Nag-therapy rin siya.

At sa unang family session naming dalawa, hindi niya ako pinutol. Hindi niya dinepensahan ang sarili niya. Hindi niya sinabing “pero.”

Umiyak lang siya nang tahimik nang marinig niya mula mismo sa therapist ang salitang matagal ko nang gustong ipasok sa isip niya:

Emotional abandonment.

Hindi ako gumaan agad.

Hindi ako bumalik agad.

Pero unti-unti, may mga bagay na nagsimulang tumubo ulit sa loob ko—hindi bilang asawa niya, kundi bilang ako.

Nagtrabaho akong muli online. Nag-ipon ako ng sarili kong pera. Bumili ako ng damit nang hindi humihingi ng paumanhin. Nagpatingin ako sa doktor kapag may nararamdaman akong takot. Natuto akong magsabi ng “hindi” nang hindi nanginginig.

At isang umaga, ilang linggo bago ako manganak, may dumating na kahon sa bahay ni Mama.

Pagbukas ko, natigilan ako.

Isang paso.

At sa loob noon, isang maliit na fig plant.

Mas maayos ang lupa. Mas matibay ang sanga. May bagong usbong na kulay berde.

May maliit na sulat.

Hindi nito mapapalitan ang pinatay ko. Pero gusto kong matuto kung paano aalagaan ang hindi ko dapat winasak. Kahit hindi mo na ako piliin, sana piliin mo pa rin ang sarili mo. – Noel

Matagal ko iyong tinitigan.

Pagkatapos, dinala ko sa may bintana.

Hindi ko niyakap ang sulat. Hindi ako napaiyak nang malakas. Hindi rin ako biglang naniwalang magiging maayos ang lahat.

Pero diniligan ko ang halaman.

Dahil minsan, hindi pagbabalik ang unang anyo ng paghilom.

Minsan, pag-aalaga lang ulit sa isang bagay na muntik nang mamatay.

Nang isilang ko ang anak kong babae, hindi ko muna ibinigay ang apelyido ng sakit.

Ibinigay ko ang apelyido ng pag-asa.

At nang unang beses ko siyang mahawakan, mainit ang katawan niya, buhay na buhay, mahinang umiiyak sa dibdib ko, may isang panata akong binitiwan sa sarili ko:

Hindi ko hahayaang lumaki siyang iniisip na ang pagmamahal ay pagtitiis sa paulit-ulit na pagdurog.

Kung may babalikan man ako, babalikan ko lang ang isang tahanang marunong nang rumespeto.

At kung wala, kaya ko pa ring magtayo ng bago.

Dahil ang babae ay hindi nasusukat sa dami ng tiniis niya.

Minsan, ang tunay niyang lakas ay nagsisimula sa araw na sinabi niyang, tama na.

Mensahe para sa bawat nagbabasa:
Ang pagmamahal ay hindi lang pag-unawa, pagsasakripisyo, at pagtitiis. Ang tunay na pagmamahal marunong gumalang, makinig, at pumili sa’yo habang may oras pa. At kung paulit-ulit kang dinudurog sa pangalang “pamilya” o “pagmamahal,” tandaan mo ito: hindi ka ipinanganak para maging huling prioridad sa sarili mong buhay. Minsan, ang pinakaunang himala ay ang pagpili mong iligtas ang sarili mo.Paki-“like” at “share” ang kwentong ito sa mas marami pang mambabasa kung sa tingin mo ay interesante at makabuluhan ito.