DAHIL AYAW NG BIYENAN KONG MANGANAK AKO SA ARAW NG MGA PATAY, IKINULONG NIYA AKO HABANG NAGDURUGO—PERO ANG SIKRETONG NATUKLASAN KO PAGKAGISING ANG TULUYANG SUMIRA SA KANILANG PAMILYA
Pumutok na ang panubigan ko.
May dugo na sa hita ko, at sinabi ng doktor sa telepono na maaaring lumabas ang bata anumang oras.
Pero sa halip na dalhin ako sa ospital, kinuha ng biyenan ko ang cellphone ko, ikinandado ang pinto, at malamig na sinabi:
“Bawal kang manganak ngayong Araw ng mga Patay. Magtiis ka hanggang bukas.”
Ang pangalan ko ay Mara Villareal, tatlumpung taong gulang, at pitong buwan nang buntis nang una kong mapansin na hindi simpleng pamahiin ang mga ipinagbabawal ng biyenan kong si Doña Erlinda.
Sa bahay nila sa San Fernando, Pampanga, halos bawat araw ay may kakaibang tuntunin.
Bawal magpagupit tuwing Biyernes.
Bawal uminom ng gamot kapag kabilugan ng buwan.
Bawal magwalis sa gabi dahil “tinataboy ang suwerte.”
Kapag may asawa na ang anak na babae, hindi raw dapat sumalubong ng Bagong Taon sa bahay ng sariling magulang dahil maaari nitong “dalhin sa hukay” ang biyenan.
Noong una, pinagtatawanan ko lang iyon.
Pero habang tumatagal, napansin kong ako lamang ang mahigpit niyang pinagbabawalan.
Kapag ang anak niyang si Adrian ang umiinom ng gamot sa gabi, wala siyang sinasabi.
Kapag ang bunsong anak niyang babae ang nagpagupit sa araw na bawal, “iba raw iyon.”
Pero kapag ako ang gumawa, tila may malaking sakunang darating sa buong angkan nila.
Lalong lumala ang lahat nang mabuntis ako.
Hindi ako pinayagang bumili ng damit ng sanggol bago ang ikapitong buwan.
Hindi raw dapat hawakan ng asawa ko ang tiyan ko pagkatapos lumubog ang araw.
At higit sa lahat, si Doña Erlinda ang gustong pumili ng araw ng panganganak ko.
“Nakausap ko na si Aling Celia,” sabi niya isang gabi habang nakatitig sa kalendaryo. “Magandang araw ang Nobyembre 3. Kapag doon ipinanganak ang bata, magiging masunurin at masuwerte.”
Napatawa ako.
“Ma, hindi naman po natin mapipili kung kailan lalabas ang baby.”
Biglang tumigas ang mukha niya.
“Babae ka lang. Hindi mo naiintindihan ang kapalaran ng angkan namin.”
Narinig iyon ni Adrian, pero gaya ng dati, yumuko lang siya at nagkunwaring abala sa cellphone.
Tatlong taon kaming kasal, at sa tuwing may pagtatalo kami ng kanyang ina, iisa lang ang sagot niya.
“Pagpasensiyahan mo na si Mama. Matanda na siya.”
Hanggang sa dumating ang Bisperas ng Bagong Taon.
Nasa ICU noon ang nanay kong si Luz matapos operahan dahil sa pagdurugo sa utak. Hindi pa siya nagigising at sinabi ng doktor na kritikal ang unang apatnapu’t walong oras.
Nagpasya akong manatili sa ospital.
Pero alas-diyes ng umaga, dumating si Doña Erlinda kasama si Adrian.
Pagpasok pa lang sa silid, nagsisigaw na siya.
“Wala ka bang hiya? May asawa ka na! Hindi ka dapat sumalubong ng Bagong Taon sa pamilya mo!”
“Ma, walang malay ang nanay ko,” sagot ko, pinipigil ang luha. “Hindi ko siya puwedeng iwan.”
“Naoperahan na siya. Ano pa ang gagawin mo rito? Ang presensya mo sa bahay ng magulang mo ngayong gabi ay masamang pangitain para sa biyenan mong lalaki!”
Nang tangkain ni Adrian na kunin ang bag ko, hinablot ko iyon pabalik.
“Hindi ako aalis.”
Bigla akong sinampal ni Doña Erlinda.
Sa sobrang lakas ng tunog, napalingon pati ang mga nars sa labas.
Tumayo ang tatay kong si Ramon, namumutla sa galit.
“Buntis ang anak ko! Paano ninyo nagawang saktan siya?”
Ngunit ngumisi lang ang biyenan ko.
“Karapatan kong disiplinahin ang manugang ko.”
At nang banggitin niyang ang pagkamatay ng nakababata kong kapatid ay parusa sa pagiging “walang takot sa Diyos” ng pamilya namin, nakita kong napahawak sa dibdib si Papa.
Doon ako sumuko.
Hindi dahil naniwala ako sa kanya.
Kundi dahil ayokong ang tatay ko naman ang dalhin sa emergency room.
Sumama ako sa kanila pauwi.
Habang nagsasaya ang buong pamilya ni Adrian, tahimik akong umiiyak sa kuwarto. Hinaplos ko ang tiyan ko at nangakong magtitiis ako sa huling pagkakataon.
Para sa anak ko.
Hindi ko alam na makalipas ang sampung buwan, ang pangakong iyon ang muntik nang pumatay sa aming dalawa.
Nobyembre 1 noon.
Maaga pa lang, masakit na ang likod ko. Pagsapit ng hapon, sunod-sunod na ang paninigas ng tiyan ko.
Nang pumunta ako sa banyo, nakita kong may dugo na sa damit ko.
Nanginginig akong tumawag kay Adrian.
“Nasaan ka? Kailangan kong pumunta sa ospital. Ngayon na.”
Pero bago pa siya makasagot, inagaw ni Doña Erlinda ang cellphone mula sa kamay ko.
Tiningnan niya ang dugo sa hita ko.
Sa halip na mataranta, tumingin siya sa malaking kalendaryo sa dingding.
Pagkatapos ay ikinandado niya ang pinto ng kuwarto.
“Hindi ka lalabas,” malamig niyang sabi. “Kapag ipinanganak ang apo ko ngayong araw, habambuhay siyang susundan ng kamalasan.”
“Ma, baka delikado na ang baby!”
“Kaya mong magtiis hanggang bukas.”
Hinampas ko ang pinto habang sumisigaw ng tulong.
Sa labas, narinig ko ang boses ni Adrian.
“Mama, baka kailangan talaga niyang dalhin sa ospital…”
“At gusto mong sa Araw ng mga Patay ipanganak ang anak mo?” sigaw niya. “Kapag isinumpa ang buhay niya, ikaw ang mananagot!”
Sandaling natahimik si Adrian.
Pagkatapos, narinig ko ang mga yabag niyang palayo.
Doon ko napagtanto ang pinakamasakit na katotohanan.
Hindi lang ako ikinulong ng biyenan ko.
Pinili rin ng asawa kong iwan kaming mag-ina sa loob ng silid na iyon.
Makalipas ang ilang minuto, biglang humupa ang paggalaw ng sanggol sa tiyan ko.
At mula sa ilalim ng pinto, unti-unting dumaloy palabas ang dugo.
PARTE2
“Adrian!”
Paulit-ulit kong sinigaw ang pangalan niya habang nakasandal sa pinto.
Wala siyang sagot.
Ang tanging naririnig ko ay ang mahinang pagdarasal ni Doña Erlinda sa sala at ang tunog ng telebisyong nakabukas.
Sinubukan kong hanapin ang ekstrang susi sa mga drawer, pero nanginginig na ang mga kamay ko. Bawat paghilab ng tiyan ko ay parang may humihila sa buong katawan ko pababa.
Hinaplos ko ang tiyan ko.
“Anak, gumalaw ka… please.”
Wala.
Doon ako tuluyang nataranta.
Kinuha ko ang maliit na upuang kahoy sa tabi ng aparador at ilang ulit na ibinagsak sa bintana. Sa ikatlong hampas, nabasag ang salamin.
Nagsugat ang palad ko, pero hindi ko na iyon naramdaman.
Dumungaw ako at sumigaw.
“Tulong! Tulungan ninyo ako!”
Ang kuwarto namin ay nasa ikalawang palapag. Sa tapat ng bahay, may maliit na tindahan ang kapitbahay naming si Aling Nena.
Siya ang unang nakakita sa akin.
“Ano’ng nangyayari, Mara?”
“Tumawag po kayo ng ambulansya! Buntis ako! Nagdurugo ako!”
Tumakbo siya papasok sa tindahan.
Sa ibaba, narinig kong nagkagulo.
Binuksan ni Doña Erlinda ang pinto at galit na galit na pumasok.
“Baliw ka ba? Binabasag mo ang bahay namin!”
“Nasaan si Adrian?”
“Pinapakalma ko muna. Ikaw ang gumagawa ng gulo.”
Muntik akong matawa sa sinabi niya.
Ako raw ang gumagawa ng gulo habang dugo ko ang kumakalat sa sahig.
Makalipas ang ilang minuto, dumating ang barangay responders at ambulansya. Pinilit nilang buksan ang gate dahil ayaw ni Doña Erlinda na papasukin sila.
“Hindi kailangan ng ambulansya!” sigaw niya. “Normal lang ang pagdurugo ng buntis!”
“Ma’am, emergency po ito,” mariing sagot ng responder. “Lumayo po kayo.”
Habang inilalabas ako sa bahay, nakita ko si Adrian sa garahe.
Nakatayo lang siya.
Namumutla.
Hindi niya ako matingnan nang diretso.
“Sumama ka sa akin,” mahinang pakiusap ko.
Humakbang siya sana, ngunit hinawakan siya ng kanyang ina sa braso.
“Kapag sumama ka, ibig sabihin kinukunsinti mo ang katigasan ng ulo niya.”
At muli, tumigil siya.
Doon namatay ang huling natitirang pagmamahal ko sa kanya.
Sa ospital, mabilis akong dinala sa operating room.
Narinig ko ang mga salitang “placental abruption,” “fetal distress,” at “emergency cesarean.”
Bago ako mawalan ng malay, isang nars ang yumuko sa akin.
“Ma’am Mara, gagawin po namin ang lahat.”
Nang magising ako, puti ang kisame at mabigat ang katawan ko.
Nasa tabi ko si Papa, mapula ang mga mata.
Wala si Mama dahil patuloy pa rin siyang nagpapagaling mula sa operasyon.
Hinawakan ni Papa ang kamay ko.
“Anak…”
Isang salita lang iyon, pero alam ko na agad.
“Nasaan ang baby ko?”
Hindi siya nakasagot.
Napaikot ang tingin ko sa silid.
Walang crib.
Walang iyak ng sanggol.
Walang munting kumot.
Doon ko naramdaman ang sakit na mas matindi pa sa lahat ng sugat sa katawan ko.
Hindi umabot ang anak ko.
Ayon sa doktor, kung nadala sana ako nang mas maaga, malaki ang posibilidad na nailigtas siya.
Ngunit ilang oras akong ikinulong.
Ilang oras akong pinilit na maghintay dahil sa isang “masamang petsa.”
Nang dumating si Adrian kinagabihan, lumuhod siya sa tabi ng kama.
“Mara, patawarin mo ako.”
Tinitigan ko siya.
Gusot ang damit niya at namamaga ang mga mata, pero wala akong maramdamang awa.
“Bakit hindi mo binuksan ang pinto?”
Umiyak siya.
“Natatakot ako kay Mama. Akala ko… akala ko kaya mong maghintay.”
“Sinabi kong nagdurugo ako.”
“Hindi ko alam na ganoon kalala.”
“Sinabi kong hindi gumagalaw ang anak natin.”
Napayuko siya.
“Pasensiya na.”
“Hindi pasensiya ang kailangan ng anak natin.”
Tinanggal ko ang wedding ring ko at inilagay sa ibabaw ng kumot.
“Kailangan niya sana ng ama.”
Napatingin siya sa singsing.
“Mara, huwag naman. Namatayan din ako ng anak.”
“Hindi ka nawalan ng anak,” sagot ko. “Iniwan mo siya.”
Dumating si Doña Erlinda kinabukasan.
May dalang prutas, insenso at pulang tali na gusto raw niyang itali sa pulso ko para maitaboy ang masamang espiritu.
Pagpasok niya, agad siyang nagsalita.
“Masakit man, baka iyon talaga ang kapalaran. Baka may masamang espiritung nakakapit sa bata dahil matigas ang ulo mo.”
Napalingon si Papa sa galit, pero itinaas ko ang kamay ko para pigilan siya.
Mahina pa ang katawan ko, ngunit malinaw na malinaw ang isip ko.
“Lumabas kayo.”
Nagkunwari siyang nasaktan.
“Pinupuntahan ka namin para damayan ka.”
“Damayan?” napatawa ako nang mapait. “Ikinulong ninyo ako. Pinabayaan ninyo akong magdugo. Namatay ang anak ko dahil sa ginawa ninyo.”
“Wala kang patunay!”
Doon ko itinuro ang cellphone ni Papa.
Na-record ni Aling Nena ang lahat mula nang sumigaw ako sa bintana. Kita sa video ang pagsasara ng gate, ang pagtanggi ni Doña Erlinda sa ambulansya, at ang pagsigaw niyang hindi ako maaaring manganak sa petsang iyon.
May record din ang barangay responders sa insidente.
At ang pinakamahalaga, may CCTV sa tapat ng tindahan na malinaw na nagpapakitang ilang oras bago dumating ang ambulansya, sinubukan kong humingi ng tulong.
Biglang namutla ang biyenan ko.
“Pamilya tayo. Bakit kailangan pang gawing legal ang lahat?”
“Dahil hindi ninyo ako itinuring na pamilya.”
Sa mga sumunod na linggo, nagsampa ako ng reklamo laban kay Doña Erlinda para sa illegal detention at iba pang kaugnay na paglabag. Isinama sa imbestigasyon ang kapabayaan ni Adrian at ang pagpigil nila sa akin na makakuha ng agarang lunas.
Hindi naging madali ang proseso.
Maraming kamag-anak nila ang tumawag sa akin.
May nagsabing masama akong manugang.
May nagsabing dapat kong isipin ang reputasyon ng pamilya.
May nagsabi pang patay na ang bata at wala nang magbabago kahit magsampa ako ng kaso.
Pero sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi ako umatras.
Hindi ko ginawa iyon para makaganti.
Ginawa ko iyon dahil ayokong may susunod pang babaeng ikulong sa pangalan ng tradisyon.
Ayokong may susunod pang sanggol na mawala dahil mas mahalaga sa isang pamilya ang pamahiin kaysa buhay.
Habang nagpapagaling ako, may natuklasang dokumento ang abogado naming si Atty. Carla Reyes.
Hindi pala unang beses na ginamit ni Doña Erlinda ang mga pamahiin para kontrolin ang pamilya.
Labinlimang taon na ang nakalipas, namatay ang una niyang manugang matapos hindi dalhin agad sa ospital dahil “bawal bumiyahe sa oras ng eclipses.” Sa mga opisyal na rekord, komplikasyon sa sakit ang nakasaad.
Ngunit nang malaman ng pamilya ng babae ang nangyari, binayaran sila ng biyenan ko upang manahimik.
Mas nakakagulat, alam iyon ni Adrian.
Labingpitong taong gulang siya noon.
Nasaksihan niya kung paano nagmakaawa ang babae na dalhin sa klinika, at kung paano hinarang ng sarili niyang ina ang sasakyan.
“Alam mo na pala,” sabi ko nang magkaharap kami sa opisina ng abogado.
Hindi siya makatingin sa akin.
“Bata pa ako noon.”
“Pero hindi ka na bata nang ikulong nila ako.”
Umiyak siya.
“Mula pagkabata, tinuruan kami ni Mama na kapag sinuway namin siya, may mamamatay sa pamilya. Natakot ako.”
“Takot din ako,” sagot ko. “Pero pinili kong lumaban para sa anak natin. Ikaw, pinili mong protektahan ang taong pumipigil sa akin.”
Doon tuluyang natapos ang aming pagsasama.
Hindi ako nagdalawang-isip na maghain ng annulment at legal separation ng aming ari-arian habang nagpapatuloy ang kaso.
Sinubukan ni Adrian na ayusin ang relasyon namin.
Nagpadala siya ng mga bulaklak.
Sumulat siya ng mahahabang liham.
Nagpunta siya sa ospital nang magising si Mama at humingi ng tawad sa aking mga magulang.
Pero may mga pagkakamaling maaaring patawarin nang hindi na kailangang balikan ang taong gumawa nito.
Pinatawad ko siya kalaunan.
Hindi para bigyan siya ng panibagong pagkakataon.
Kundi para hindi ko dalhin habang buhay ang bigat ng galit.
Makalipas ang walong buwan, nagkaroon ng hatol sa kaso.
Napatunayang kusang pinigil ni Doña Erlinda ang paglabas ko at hinarang ang agarang medikal na tulong. Ang video, mga salaysay ng responders, medical records at testimonya ng mga kapitbahay ang nagpatibay sa kaso.
Sa unang pagkakataon, walang dasal, anting-anting o pamahiin ang nakapagtago sa ginawa niya.
Si Adrian naman ay iniutos na sumailalim sa counseling at humarap sa kaukulang pananagutan dahil sa hindi niya pagtulong sa kabila ng malinaw na panganib.
Nang ilabas sa korte si Doña Erlinda, tumingin siya sa akin.
Wala na ang dating yabang sa mukha niya.
“Mara,” tawag niya. “Apo ko rin ang nawala.”
Tinitigan ko siya nang diretso.
“Hindi po siya nawala dahil malas ang araw.”
Huminga ako nang malalim.
“Nawala siya dahil pinili ninyong pairalin ang kontrol kaysa awa.”
Pagkatapos noon, hindi na ako lumingon.
Nagbalik ako sa trabaho bilang accountant sa Angeles City. Nang tuluyan nang gumaling si Mama, lumipat kami ng aking mga magulang sa isang maliit ngunit maliwanag na bahay malapit sa Clark.
Sa sala, naglagay ako ng sariwang bulaklak.
Sa kuwarto ko, nagsabit ako ng malaking larawan sa ibabaw ng kama.
Bumili rin ako ng puting alpombra na may munting korona—kapareho ng dating sinira ng biyenan ko.
Hindi dahil mahalaga ang mga bagay na iyon.
Kundi dahil paalala sila na ang tahanan ay dapat lugar ng kalayaan, hindi bilangguan.
Isang taon matapos mawala ang anak ko, nagtayo kami ni Atty. Carla ng maliit na community program para sa mga buntis na nakararanas ng kontrol, karahasan o pagbabawal na magpagamot.
Tinawag namin itong “Buhay Bago Pamahiin.”
Nagbibigay kami ng libreng legal consultation, emergency transport at impormasyon tungkol sa maternal care.
Sa unang buwan pa lang, may isang dalagang nailigtas matapos pigilan ng pamilya niyang magpa-checkup dahil ayaw nilang malaman ng ibang tao ang pagbubuntis niya.
Nang makita kong ligtas siyang nakapanganak, lumabas ako ng ospital at umiyak nang matagal.
Hindi ko nailigtas ang sarili kong anak.
Pero sa pamamagitan ng alaala niya, may iba pang sanggol na nabigyan ng pagkakataong mabuhay.
Tuwing Nobyembre 1, hindi ako nagsisindi ng kandila dahil natatakot ako sa malas.
Nagsisindi ako para sa munting anak kong hindi ko man lang nayakap.
At bawat taon, iisa ang ipinapangako ko sa kanya:
“Anak, hindi nasayang ang buhay mo. Dahil sa iyo, natuto akong hindi lahat ng pagtitiis ay kabutihan. Minsan, ang pag-alis, pagsigaw at paglaban ang pinakamatapang na anyo ng pagmamahal.”
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Ang tradisyon ay dapat nagbibigay-gabay, hindi kumikitil ng kalayaan o buhay. Walang pamahiin, nakatatanda, asawa o reputasyon ng pamilya ang mas mahalaga kaysa kaligtasan ng isang tao. Kapag ang “paggalang” ay hinihingi kapalit ng pananahimik sa pang-aabuso, hindi na iyon paggalang—iyon ay pagkontrol. At minsan, ang pagsira sa nakasanayang katahimikan ang unang hakbang upang mailigtas hindi lamang ang sarili, kundi pati ang mga susunod na biktima.
