APAT NA TAON AKONG NAG-PhD SA ENGLAND, PERO AKALA NG PAMILYA KO NAMAMASUKAN LANG AKO—HANGGANG HINGIN NILA ANG LABORATORY KO PARA SA PABORITONG ANAK
Ikaapat na taon ko na bilang PhD researcher sa England nang makita ko ang sarili kong pamilya sa isang supermarket sa London.
Akala ko dinalaw nila ako.
Pero nang lapitan ko sila, ang unang sinabi ng nanay ko ay:
“Bakit nandito ka? Hindi ba nagtatrabaho ka sa Cebu?”
Doon ko nalaman na sa loob ng apat na taon, hindi man lang nila maalala kung saan talaga ako naroon.
At kinabukasan, hihingin pa nila sa akin na labagin ko ang patakaran ng laboratoryo para lamang makakuha ng litrato ang paborito nilang anak.
Ang pangalan ko ay Mara Villanueva, tatlumpung taong gulang, at apat na taon na akong kumukuha ng doctorate sa molecular biotechnology sa London.
Nang gabing iyon, nakapila ako sa cashier ng isang supermarket malapit sa campus nang marinig ko ang pamilyar na boses ng nanay ko.
“Mahal, piliin mo iyong mas mapula. Paborito ni Bianca ang cherries.”
Parang kusa akong napalingon.
Sa fruit section, naroon sina Mama, Papa, at ang nakababata kong kapatid na si Bianca.
Nanlamig ako sa tuwa.
Apat na taon na rin mula nang huli ko silang makitang magkakasama sa harap ko.
Agad akong lumapit.
“Ma? Pa? Nandito kayo? Bakit hindi ninyo sinabi sa akin?”
Napalingon si Mama.
Pero sa halip na matuwa, kumunot ang noo niya.
“Mara? Bakit nandito ka?”
Napatawa ako nang kaunti, akala ko nagbibiro siya.
“Dito ako nag-aaral, Ma. Fourth year ko na.”
Tumahimik siya.
Dalawang segundo lang.
Pagkatapos ay parang bigla niyang naalala.
“Ah, oo nga pala.”
Napakurap ako.
Tinuro niya si Bianca.
“Nag-top kasi sa batch ang kapatid mo. Nangako kaming ililibre namin siya ng Europe trip.”
Inilabas ni Mama ang cellphone niya at ipinakita sa akin ang bookings.
Business class.
Tatlong tickets.
Round trip.
Bigla kong naalala ang araw na unang beses akong lumipad papuntang England.
Economy class.
Sarili kong ipon.
Sarili kong bayad sa visa.
Sarili kong bayad sa application fees.
Wala ni isa sa kanila ang sumama sa airport.
“Ang galing naman ni Bianca,” sabi ko. “Since nandito na rin kayo, sabay na lang tayong mag-dinner mamaya?”
Si Papa ang sumagot.
“Hindi puwede.”
Hindi man lang siya tumingin sa akin habang pumipili ng cherries.
“Tatlo lang ang reservation namin sa restaurant.”
“Michelin-starred,” dagdag ni Mama na parang mahalagang detalye iyon.
Si Bianca?
Hindi man lang tinanggal ang earphones niya.
Ngumiti lang siya sa screen ng phone niya habang nagse-selfie.
Nagpaalam sila pagkatapos ng ilang minuto.
At naiwan akong nakatayo sa aisle na parang estrangherong nakasalubong lang nila.
Pag-uwi ko, binuksan ko ang social media ni Bianca.
Pinakabagong post niya ay kuha nilang tatlo sa isang kalye na sampung minutong lakad lang mula sa university ko.
Caption:
First Europe trip ng aming family of three.
Family of three.
Tatlo.
Hindi apat.
Matagal akong nakatitig sa screen.
Pagkatapos, binuksan ko ang chat namin ng professor ko, si Professor Adrian Cole, na ilang buwan nang hinihikayat akong mag-apply ng research position sa London pagkatapos ng graduation.
Nag-type ako.
“Sir, kung available pa iyong research fellowship na sinabi ninyo noon, gusto kong tanggapin. Maaari po ba ninyo akong tulungang maayos ang work visa ko? Gusto kong manatili rito.”
Nang lumabas ang salitang Seen, kakaiba ang pakiramdam ko.
Hindi ako nasaktan.
Hindi rin ako nagalit.
Parang may pinto lang sa loob ko na tahimik na nagsara.
Kinabukasan, labing-apat na oras matapos namin silang makita sa supermarket, tumawag si Mama.
“Mara, punta ka rito sa hotel. Lunch tayo.”
Wala man lang, “Kumusta ka?”
Wala ring, “Ano ang buhay mo rito?”
Pagdating ko sa private dining room ng hotel, nakita ko si Bianca na nakasandal sa balikat ni Papa.
“Daddy, ang bigat ng knife. Ikaw na mag-cut.”
Agad pinutol ni Papa ang beef Wellington niya.
“Baby ka pa rin talaga.”
Umupo ako sa nag-iisang bakanteng upuan.
Itinulak ni Mama ang menu sa harap ko.
“Order ka lang. Hindi ka siguro madalas makakain sa ganitong restaurant.”
Hindi ko pinansin iyon.
Ang napansin ko ay ang itim na violin case sa tabi ni Bianca.
Kilala ko ang tatak.
Handcrafted Italian violin.
Collectors’ model.
Nagkakahalaga nang mahigit ₱7 milyon.
“Reward kay Bianca?” tanong ko.
Biglang lumiwanag ang mukha ni Papa.
“Top one sa batch at napiling section leader sa youth orchestra. Deserve niya ang pinakamagandang violin.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Hindi ba dati marunong ka ring mag-violin noong nagtatrabaho ka sa Cebu?”
Muntik akong matawa.
Hindi ako kailanman namasukan sa Cebu.
Noong naghahanda ako para sa IELTS at scholarship applications, nagturo ako nang part-time sa isang maliit na music school para makapag-ipon.
Iyong violin ko noon, secondhand lang.
Binili ko sa halagang ₱6,000.
Isang araw, pinakialaman iyon ni Bianca at nabali ang neck.
Ang sabi ni Papa noon:
“Lumang violin lang naman iyan. Huwag mong pagalitan ang kapatid mo.”
“Hindi na ako tumutugtog,” sabi ko.
Tubig lang ang inorder ko.
Maya-maya, itinulak ni Bianca sa harap ko ang plato niyang kalahati na ang kain.
“Hindi ko type ang foie gras. Sayang naman. Kainin mo na lang.”
Tahimik ang buong mesa.
Si Mama ang unang nagsalita.
“Magkapatid naman kayo. Huwag kang maarte.”
Tumingin ako sa platong ginulo na ng tinidor niya.
“Hindi ako gutom.”
Napangiwi si Mama.
Pagkatapos ay inilapag niya ang credit card niya sa mesa.
“Samahan mo kami mamaya sa Bond Street. Bibili si Bianca ng bagong coats. Bilhan ka na rin namin. Iyong suot mo, luma na.”
Napatingin ako sa black coat kong tatlong taon ko nang gamit.
Kupas na nga ang cuffs.
Pero mas komportable pa ako roon kaysa sa anumang bagay na ibinibigay nila.
“Hindi na kailangan.”
Sa sandaling iyon, inabot ni Bianca ang pepper shaker.
Tumama ang siko niya sa baso ko.
Tumapon ang mainit na tubig sa kamay ko.
Napasinghap ako.
Pero si Bianca ang unang sumigaw.
“Aray!”
Agad tumayo si Mama at hinawakan ang kamay niya.
“Napaso ka ba?”
Si Papa naman, ako ang pinagalitan.
“Mara! Hindi mo ba kayang hawakan nang maayos ang baso? May audition ang kapatid mo!”
Nakatingin ako sa likod ng kamay ko.
Namumula iyon.
Masakit.
Pero walang tumingin.
“Si Bianca ang tumama sa baso.”
Humigpit ang mukha ni Papa.
“Siya ang nakababata. Bilang ate, dapat marunong kang umiwas.”
Doon ako tumayo.
“Mauuna na ako. May experiment pa ako.”
Paglabas ko ng hotel, malakas ang ulan.
Hindi ako nagbukas ng payong.
Diretso akong bumalik sa laboratoryo.
Bandang alas-nuwebe ng gabi, tumawag na naman si Mama.
“Mara, bumaba ka. Nasa campus si Bianca. Gusto niyang makita ang biotech lab.”
Tumigil ang mga daliri ko sa keyboard.
“Restricted area iyon. Hindi puwedeng pumasok ang outsider.”
“Outsider?” sigaw ni Mama. “Kapatid mo iyon!”
Narinig ko ang boses ni Papa sa background.
“Nag-aapply si Bianca sa Oxford next year. Sabi ng consultant niya, malaking tulong kung may picture siyang nasa advanced laboratory.”
Hindi ako agad nakasagot.
Hindi dahil nagulat ako.
Kundi dahil sa sobrang kapal ng mukha ng hinihingi nila.
“Hindi puwede.”
“PhD ka riyan, hindi ba?” sabi ni Papa. “Pakiusapan mo iyong professor mo.”
“Hindi ito field trip. May confidential data at licensed equipment dito.”
Biglang umiyak si Bianca sa kabilang linya.
“Daddy, hayaan mo na. Baka wala lang talagang authority si Ate rito.”
Agad nagbago ang tono ni Papa.
“Mara! Isang picture lang ang hinihingi ng kapatid mo!”
“Hindi.”
“Rules are made by people!”
Huminga siya nang malalim.
Pagkatapos ay tumawa nang malamig.
“Fine. Kung ayaw mong tumulong, ako mismo ang mag-e-email sa Professor Adrian Cole na iyan.”
Napatuwid ako.
“Pa—”
“May pangalan din ako sa academic circles sa Pilipinas. Tingnan natin kung sino ang pakikinggan niya.”
Bago ako makasagot, ibinaba niya ang tawag.
At wala pang sampung minuto, lumitaw ang notification sa laptop ko.
New email.
Sender: Dr. Ramon Villanueva.
Recipient: Professor Adrian Cole.
Subject:
Request for Special Laboratory Access for My Daughter.
Pero ang hindi alam ni Papa—
hindi lang basta professor ko si Adrian Cole.
At nang gabing iyon, naka-CC sa email ang direktor ng research institute, ang university compliance officer…
at ang head ng fellowship committee na bukas sana mag-aanunsyo kung sino ang mapipiling bagong principal researcher.
Kasama sa shortlist ang pangalan ko.
PARTE2
Tinitigan ko ang email nang halos isang minuto.
Hindi ko agad binuksan.
Alam ko na kung ano ang laman.
Kilalang-kilala ko ang tono ni Papa kapag gusto niyang gumamit ng pangalan, posisyon, o koneksiyon.
Sa Pilipinas, si Dr. Ramon Villanueva ay isang senior administrator sa isang malaking private university. Hindi man siya sikat sa buong bansa, sanay siyang may sumusunod kapag ipinapakilala niya ang sarili niyang may titulo.
Binuksan ko ang email.
Mahaba.
Pormal.
At mas nakakahiya kaysa inaasahan ko.
Ipinakilala niya si Bianca bilang “one of the brightest young Filipino students of her generation.”
Sinabi niyang malaking bagay raw para sa international academic exposure nito ang makapasok sa aming laboratoryo.
Pagkatapos ay isinulat niya:
My older daughter Mara is currently attached to your laboratory and should be able to facilitate this simple request. I trust that reasonable flexibility can be extended for family and educational purposes.
Attached to your laboratory.
Parang intern lang ako.
Parang assistant.
Parang hindi niya alam na apat na taon na akong lead doctoral researcher sa isang project na pinondohan ng European consortium.
Mas malala pa, nag-attach siya ng biodata ni Bianca at ilang litrato nito sa violin competitions.
Napapikit ako.
Maya-maya, may bagong email.
Galing kay Professor Cole.
Mara, are you still in Lab 4? Come to my office.
Pagpasok ko sa opisina niya, naroon din si Dr. Helen Grant, ang research compliance officer.
Inilapag ni Professor Cole ang printout ng email sa mesa.
“Your father?”
Tumango ako.
“Unfortunately.”
Hindi siya ngumiti.
“This request is inappropriate.”
“I know.”
“I’m not asking whether you know. I’m asking whether you were pressured.”
Napatingin ako sa kanya.
Doon ako natahimik.
Sa loob ng maraming taon, sanay akong sabihing normal lang.
Normal lang na mas malaking allowance ang kapatid ko.
Normal lang na siya ang kasama sa vacations.
Normal lang na ang awards ko ay tahimik, pero ang medals niya ay may tarpaulin at party.
Normal lang na ako ang laging dapat umintindi dahil ako ang ate.
Pero noong gabing iyon, sa unang pagkakataon, tinanong ako ng isang taong walang kaugnayan sa amin kung pinipilit ba ako.
“Opo,” sabi ko. “Pero tumanggi ako.”
Tumango si Dr. Grant.
“Good.”
May inilagay siyang form sa mesa.
“Because this email reached institutional addresses, we are documenting the request formally. No action is needed from you.”
Napatingin ako kay Professor Cole.
“Sir, makakaapekto ba ito sa fellowship review bukas?”
Doon siya bahagyang ngumiti.
“Why would your father’s lack of judgment affect your work?”
Napatitig ako sa kanya.
Pagkatapos ay binuksan niya ang drawer at naglabas ng isang folder.
“Since we’re already talking about tomorrow…”
Inilapag niya iyon sa harap ko.
Hindi ko agad hinawakan.
“Mara, the committee voted this afternoon.”
Parang huminto ang oras.
“You were unanimously selected.”
Hindi ako nakapagsalita.
Ang fellowship na iyon ay tatlong taong research appointment.
May sariling team.
May sponsorship para sa work visa.
At pinakamahalaga—
may posibilidad na mapanatili ako ng institute bilang permanent researcher.
“Congratulations, Dr. Villanueva.”
Natawa ako.
Mahina.
Parang hindi ko alam kung paano.
Pagkatapos ay naiyak ako.
Hindi dahil sa pamilya ko.
Kundi dahil sa unang pagkakataon sa buhay ko, may lugar na pinili ako dahil sa kung sino ako at sa kaya kong gawin.
Hindi dahil ako ang ate.
Hindi dahil kailangan kong magsakripisyo.
Hindi dahil may kailangan sa akin.
Kinabukasan, alas-diyes ng umaga, tinawagan ako ni Mama.
Hindi ko sinagot.
Nag-text siya.
Nasa university gate kami. Bumaba ka.
Kasunod noon:
Nakakahiya ka sa Papa mo. Hindi man lang nireplyan ng professor mo nang maayos.
Huminga ako nang malalim.
Pagkatapos ay bumaba ako.
Nasa reception area silang tatlo.
Si Bianca ay naka-beige coat, may hawak na violin case at bagong camera.
Pagkakita sa akin ni Papa, agad siyang lumapit.
“Anong klase ng professor ba iyang mentor mo? Ang simple ng request, kung ano-ano pang compliance ang sinagot.”
“Dahil iyon ang tamang sagot.”
“Tumigil ka nga sa pagiging mataas.”
Tumingin siya sa ID badge ko.
Doon siya napakunot-noo.
May bago na akong temporary badge.
Dr. Mara Villanueva — Research Fellow.
“Ano iyan?”
“New position ko.”
Natigilan si Mama.
“Akala ko nag-aaral ka pa?”
“Graduate na ang thesis defense ko. Final paperwork na lang.”
“Hindi mo sinabi!”
Napangiti ako.
“Hindi ninyo rin naman tinatanong.”
Tahimik.
Si Bianca ang unang umiwas ng tingin.
Pero mabilis ding bumalik ang kumpiyansa niya.
“So hindi talaga ako makakapasok?”
“Hindi.”
“Even just five minutes?”
“Hindi.”
“Picture lang.”
“Hindi.”
Napabuntong-hininga si Papa.
“Napakahirap mong pakisamahan. Hindi mo ba naiisip na puwede mong tulungan ang kapatid mo?”
Tumingin ako sa kanya.
“Pa, gusto mo ba talagang malaman kung bakit hindi ko siya puwedeng ipasok?”
“Ano pa?”
“Dahil hindi akin ang rules para baguhin.”
Itinuro ko ang secured glass doors sa dulo ng hallway.
“May live research doon na sakop ng data protection, biosafety regulations, funding contracts, at publication embargoes.”
Tumigil ako.
“At kung ipapasok ko si Bianca para makapagpanggap na researcher sa application niya, hindi lang lab rules ang lalabagin ko.”
Diretso akong tumingin sa kapatid ko.
“Academic integrity din.”
Namula ang mukha ni Bianca.
“Huwag mo akong pagbintangan.”
“Hindi kita binibintangan. Iyan mismo ang sinabi ni Mama kagabi. Gusto ninyo ng litrato mong kunwari nag-ooperate ng advanced equipment para gamitin sa university application.”
Napatingin si Mama sa paligid.
“Mahinaan mo ang boses mo.”
“Bakit? Nakakahiya?”
“Family matter ito.”
Ngumiti ako.
“Hindi ninyo ako itinuring na family kagabi.”
Napatigil silang tatlo.
Kinuha ko ang cellphone ko.
Binuksan ko ang post ni Bianca.
Our first family trip to Europe. Family of three.
Ipinakita ko sa kanila.
Nawala ang kulay sa mukha ni Mama.
“Mara, caption lang iyan.”
“Alam ko.”
“Hindi iyon literal.”
“Alam ko rin.”
“Then bakit mo pinalalaki?”
“Hindi ko pinalalaki.”
Ibinaba ko ang phone ko.
“Sa totoo lang, ngayon ko lang pinaliit.”
Hindi sila nakaimik.
Tumingin ako kay Papa.
“Alam mo bang hindi ako nagtrabaho sa Cebu?”
Kumunot ang noo niya.
“Anong—”
“Hindi mo alam.”
Tumingin ako kay Mama.
“Alam mo bang apat na taon na ako rito?”
Nagsalita siya.
“Of course—”
“Pero kagabi hindi mo maalala.”
Tumahimik siya.
“Alam ba ninyo ang title ng dissertation ko?”
Wala.
“Alam ba ninyo kung magkano ang scholarship ko?”
Wala.
“Alam ba ninyo na na-publish na ang dalawang papers ko?”
Wala.
“Alam ba ninyo na muntik akong mawalan ng funding noong second year at nagtrabaho ako gabi-gabi bilang research assistant para makapagpatuloy?”
Wala.
“Pero alam ninyo ang ranking ni Bianca, ang violin niya, ang restaurant reservation niya, ang preferred doneness ng steak niya.”
Hindi ako sumigaw.
Mas masakit dahil kalmado ako.
“Hindi problema na mahal ninyo siya.”
Napatingin ako kay Bianca.
“Ang problema, para mahalin ninyo siya nang sobra, kinailangan ninyong kalimutan na anak din ninyo ako.”
Namumula na ang mata ni Mama.
“Mara…”
Itinaas ko ang isang kamay.
“Huwag.”
Hindi galit ang boses ko.
Pagod lang.
“Wala akong hinihinging sorry ngayon.”
“Mara, anak—”
“Hindi. Matagal na akong naghihintay ng bagay na hindi ninyo kayang ibigay.”
Sa sandaling iyon, bumukas ang secured doors.
Lumabas si Professor Cole kasama ang institute director at dalawa pang researchers.
Pagkakita sa akin, ngumiti siya.
“There you are.”
Lumapit siya at iniabot ang isang folder.
“HR needs your signature for the visa sponsorship.”
Napatingin ang buong pamilya ko.
Then he turned toward them.
“You must be Mara’s family.”
Agad umayos si Papa.
“Yes. Dr. Ramon Villanueva.”
Nag-abot siya ng kamay.
Magalang iyong tinanggap ni Professor Cole.
“I received your email.”
Ngumiti si Papa nang kaunti.
“Yes, about my younger daughter—”
“I’m afraid your request cannot be accommodated.”
Naputol ang ngiti niya.
“And for clarity,” dagdag ni Professor Cole, “Mara did not deny your request out of lack of authority.”
Tumingin siya sa akin.
“She has more authorized access here than most researchers at her career stage.”
Napakurap si Mama.
Professor Cole continued.
“She is one of the key researchers on our molecular diagnostics program. Her work has already contributed to two pending patents.”
Tahimik ang reception area.
“She has also been appointed to a funded research fellowship beginning next term.”
Parang hindi makahinga si Papa.
“Fellowship?”
“Yes.”
Then Professor Cole smiled at me.
“We are very fortunate she has chosen to stay.”
Chosen to stay.
Tatlong salita.
Pero iyon ang tuluyang nagpabagsak sa anumang ilusyon na puwede pa nila akong utusan gaya ng dati.
Pagkaalis ni Professor Cole, si Mama ang unang nagsalita.
“Mananatili ka rito?”
“Oo.”
“Gaano katagal?”
“Hindi ko alam. Posibleng permanente.”
“Hindi ka uuwi?”
Tiningnan ko siya.
“May uuwian ba ako?”
Napapikit siya.
Si Papa naman, unang beses kong nakita na walang maisagot.
Si Bianca ang biglang nagsalita.
“Kung ganoon, masaya ka na?”
Napalingon ako sa kanya.
Nanginginig ang labi niya.
“Masaya ka na dahil napahiya kami?”
“Hindi.”
“Pero parang gusto mong ipamukha na mas magaling ka.”
Umiling ako.
“Hindi ako kailanman nakipagkompetensya sa iyo.”
“Liar.”
“Bianca.”
Lumapit ako nang kaunti.
“Noong nabali mo ang violin ko, hindi kita sinisi.”
Nanlaki ang mata niya.
“Noong ginamit mo ang old laptop ko sa school project at nabura ang files ko, hindi kita sinisi.”
Tumahimik siya.
“Noong graduation ko sa master’s program at hindi sila pumunta dahil may recital ka, hindi kita sinisi.”
Napayuko siya.
“Pero huwag mong pagkakamalan ang pananahimik ko bilang pahintulot na gawin ninyo akong hagdan.”
May luha nang namuo sa mga mata niya.
Sa unang pagkakataon, hindi siya mukhang paboritong anak.
Mukha lang siyang batang lumaki na nasanay na may taong laging nag-a-adjust para sa kanya.
“Ate…” mahina niyang sabi.
Hindi ko siya niyakap.
Hindi rin ako umalis.
Sinabi ko lang:
“Kung gusto mong makapasok sa Oxford, makapasok ka dahil kaya mo. Hindi dahil may pekeng larawan kang nasa laboratoryo ko.”
Tahimik siyang tumango.
Si Mama ay umiiyak na.
“Patawad.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ko alam kung kaya kong tanggapin iyan ngayon.”
Napaiyak siya lalo.
“Pero narinig ko.”
Iyon lang ang kaya kong ibigay.
Makalipas ang dalawang araw, bumalik sila sa Pilipinas.
Hindi ako sumama sa airport.
Bago sila umalis, nag-message si Bianca.
Tinanggal ko na iyong family of three na caption. Sorry.
Hindi ako sumagot agad.
Pagkatapos ng ilang oras, nag-type ako:
Good luck sa applications. Gawin mo nang tama.
Tatlong linggo ang lumipas.
Nagsimula ang proseso ng work visa ko.
Naging opisyal ang research fellowship.
At sa unang pagkakataon, bumili ako ng bagong winter coat gamit ang sarili kong sahod nang hindi nakokonsensiya na baka mas may kailangang paggamitan ang pera sa bahay.
Makalipas ang dalawang buwan, may package akong natanggap mula Pilipinas.
Sa loob ay isang lumang violin case.
Iyong dati kong violin.
Iyong nabali noong kabataan namin.
Naipaayos.
May maliit na note mula kay Bianca.
Hindi ko alam kung gusto mo pa itong tugtugin. Pero dapat sa iyo ito.
Matagal ko iyong tinitigan.
Nang gabing iyon, pagkatapos ng trabaho, kinuha ko ang violin.
Hindi perpekto ang tunog.
May bakas ng lumang damage.
Pero buo na.
At habang tumutugtog ako sa maliit kong apartment sa London, naintindihan ko ang isang bagay.
Hindi lahat ng relasyon ay kailangang putulin para gumaling.
Pero hindi rin lahat ng relasyon ay kailangang ibalik sa dati.
Minsan, ang tunay na paghilom ay ang matutong magmahal nang may hangganan.
At ang matutong pumili ng sarili mo kahit hindi ka pinili ng mga taong inaasahan mong unang pipili sa iyo.
MINSAN, HINDI MO KAILANGANG PATUNAYAN SA PAMILYA MO ANG HALAGA MO. KAILANGAN MO LANG TUMIGIL SA PAGHIHINTAY NA SILA ANG MAGBIGAY NITO. ANG RESPETO SA SARILI AY NAGSISIMULA SA ARAW NA HINDI KA NA PUMAPAYAG NA GAWIN KANG PANGALAWA SA SARILI MONG BUHAY.
