Paglabas ko ng women’s clinic sa Makati, nanginginig pa rin ang mga tuhod ko.

Mabigat ang tiyan ko.

Mas mabigat ang dibdib ko.

Kinuha ko ang cellphone ko at nagtext sa asawa kong si Adrian Villareal.

“Tapos na. Wala na ang baby natin.”

Wala pang tatlong segundo, nag-reply siya.

“1.”

Isang numero lang.

Walang “Nasaan ka?”

Walang “Masakit ba?”

Walang “Susunduin kita.”

Tinitigan ko ang numerong iyon hanggang sa halos lumabo ang paningin ko.

Nakakatawa pala.

Sa loob ng halos dalawang taon naming pagsasama, akala ko iyon ang paraan ni Adrian para sabihing, “Nabasa ko.” Akala ko tahimik lang siyang tao. Akala ko busy lang siya. Akala ko mahal niya ako sa paraang hindi niya kayang ipakita.

Pero isang taon na ang nakalipas, sa isang rescue mission sa minahan sa Benguet, doon ko nalaman ang totoo.

Ako si Mara Santiago, structural engineer sa isang disaster-response company. Trabaho kong pumasok sa mga lugar na iniiwasan ng iba—gumuhong gusali, bitak na tulay, landslide area, tunnel na anumang oras ay maaaring bumigay.

Bago ang bawat delikadong assignment, nagte-text ako kay Adrian.

“Papasok ako sa site. Kapag hindi ako nakapag-update after 24 hours, tawagan mo ang office.”

Ang sagot niya palagi:

“1.”

Noong ma-trap ako sa ilalim ng gumuho na tunnel, tatlong araw akong walang liwanag. Dugo, putik, semento, at takot ang kasama ko.

Nagpadala ako ng 309 na mensahe sa kanya.

“Adrian, tulungan mo ako.”

“Hindi ako makahinga.”

“Pakiusap, hanapin mo ako.”

“Buhay pa ako.”

At nakatanggap din ako ng 309 na sagot.

“1.”

Noong nailigtas ako, saka ko lang nalaman.

Auto-reply pala.

Hindi niya kailanman binabasa ang messages ko.

Hindi niya alam kung nasaan ako.

Hindi niya alam kung buhay pa ako.

At ngayon, hindi rin niya alam na kalahating buwan ko nang sinabi sa kanya na aalis ako papuntang New Zealand para sa isang long-term engineering project.

Hindi niya alam na ngayong araw ang schedule ko sa klinika.

Hindi niya alam na ang batang nawala sa akin ay anak din niya.

O baka naman alam niya—pero hindi lang sapat ang halaga namin para tigilan niya sandali ang mundong umiikot kay Bianca Reyes.

Pag-uwi ko sa condo namin sa BGC, walang ilaw.

Walang tao.

Walang kahit anong bakas na may naghihintay sa akin.

Humiga ako sa kama at nakatulog na parang nahulog sa napakalalim na tubig.

Pagmulat ko, alas-tres na ng madaling-araw.

Masakit pa rin ang puson ko, pero mas kaya ko na.

Sanay naman pala ang katawan sa pagkawala.

Ang puso lang ang matigas turuan.

Dahil sa nakagawian, muntik ko nang i-message si Adrian.

“Mauuwi ka pa ba?”

Pero pag-unlock ko ng cellphone, nakita ko ang screen na puno ng parehong reply.

1. 1. 1. 1.

Napangiti ako.

Hindi dahil masaya ako.

Kundi dahil sa wakas, nakita ko kung gaano ako katanga.

Narinig ko ang pagbukas ng pinto.

Pumasok si Adrian, basang-basa ang polo, hawak ang paper bag mula sa isang sikat na restaurant sa Quezon City.

“Gising ka pa?” tanong niya habang hinuhubad ang jacket.

“Mm.”

“Si Bianca kasi nag-crave ng arroz caldo at salted egg. Dinalhan ko. Inulan ako pauwi.”

Parang wala lang.

Parang normal lang na alas-tres ng madaling-araw ay galing siya sa bahay ng ibang babae.

Pumasok siya sa banyo at binuksan ang hair dryer.

Mula sa pintuan, tinanong niya, “Ikaw? Saan ka galing kanina? May nakita akong hospital notification sa phone mo.”

Tumingin ako sa salamin.

Maputla ako.

Nanlalamig.

Pero kalmado.

“Sa clinic,” sabi ko. “Pinaalis ko na ang bata.”

Nilunod ng ingay ng hair dryer ang boses ko.

Ganoon naman palagi.

Sa buhay namin, kahit kailan, mas malakas ang kahit anong bagay kaysa sa sinabi ko.

Lumabas siya matapos matuyo ang buhok niya. Napansin ko ulit ang pulang tali sa leeg niya.

Isang murang red string bracelet na ginawa niyang kwintas.

Regalo raw ni Bianca.

Freebie lang iyon mula sa bazaar na pinuntahan nila.

Pero ayaw niya itong tanggalin kahit kailan.

Samantalang ang singsing naming mag-asawa?

Wala na sa daliri niya.

“Nasaan ang wedding ring mo?” tanong ko.

“Tinanggal ko,” sagot niya. “Hindi ako sanay. Nakakasakal.”

“Tapos ’yang tali sa leeg mo?”

“Magkaiba iyon, Mara. Simple lang ’to. Hindi mabigat. Hindi demanding.”

Tumawa ako nang mahina.

Hindi niya napansin na ang singsing sa daliri ko ay hindi na rin wedding ring namin.

Binili ko lang sa bangketa sa Divisoria.

₱120.

Peke ang bato.

Pero hindi niya napansin.

Matagal na rin naman niyang hindi hinawakan ang kamay ko.

Kinabukasan, nagising ako sa boses niya.

Nasa kusina siya, nanonood ng video: “Healthy breakfast for pregnant wife.”

Habang may kausap sa phone.

“Baby, matulog ka na. Oo, kakantahan kita.”

Baby.

Hindi ako.

Si Bianca.

Nang makita niya ako, saka lang niya pinatay ang call.

“Nandiyan ang maligamgam na tubig,” sabi niya. “Kumain ka muna. Para sa baby.”

Para sa baby.

Napatingin ako sa kanya.

Hindi niya talaga alam.

Umupo ako. Nilapag niya ang lugaw, boiled egg, at sliced mango.

Kukunin ko na sana ang kutsara nang bigla niyang hinawakan ang kamay ko.

“Wait. Picture-an ko muna.”

Kinuha niya ang phone, inayos ang angle, saka nag-send.

Kay Bianca.

“Gusto niya makita,” sabi niya. “Curious lang siya. Alam mo naman, bata pa.”

“Pati breakfast ko kailangan niyang makita?”

“Mara, huwag kang masyadong sensitive.”

“Pati nightgown ko ba?” tanong ko.

Natigilan siya.

Nakita ko kasi iyon.

Larawan ni Bianca sa condo niya, suot ang kaparehong silk nightgown na binili ko para sa sarili ko. Nakangiti siya, nakasandal sa balikat ni Adrian, habang kita sa salamin ang kamay ng asawa ko sa bewang niya.

Hindi iyon ang una.

Gusto ni Bianca ang buhok ko, kaya nagpagaya siya.

Gusto niya ang lipstick shade ko, kaya binili siya ni Adrian.

Gusto niya ang handmade abaniko na ginawa ko sa Vigan noong anniversary namin, kaya pinalitan ni Adrian ang abaniko ko ng gawa ng iba at ibinigay sa kanya ang akin.

Nandoon sa bahay ni Bianca ang bagay na may nakaukit na:

“Mara & Adrian — Habang-buhay.”

“Hindi ako komportable sa ginagawa ninyo,” sabi ko.

Bumuntong-hininga siya.

“Wala lang iyon. Idol ka raw niya. Ginagaya ka niya kasi maganda taste mo. Bakit mo ginagawang issue?”

Tahimik akong tumingin sa kanya.

Dati, sisigaw ako.

Dati, iiyak ako.

Dati, magmamakaawa ako na piliin naman niya ako.

Pero ngayon, parang tuyong balon na ang dibdib ko.

Wala nang tubig.

Wala nang tunog.

Tumunog ang cellphone ko.

Email mula sa company.

“Overseas Deployment Agreement Confirmed.”

Departure: in three days.

Pinindot ko ang confirmation.

Saka ko inilapag ang kutsara at tumayo.

“Mara,” tawag ni Adrian. “Hindi ka kakain?”

Ngumiti ako.

“Kumain ka na lang. I-send mo ulit kay Bianca. Baka magustuhan niya.”

Pumasok ako sa kwarto at sinimulang ilagay sa maleta ang mga damit ko.

Sa ilalim ng aparador, nakita ko ang lumang folder na matagal ko nang itinago.

Nandoon ang medical records ko.

Pregnancy test.

Ultrasound.

At ang printed copy ng 309 auto-replies niya noong muntik na akong mamatay.

Pero sa pinakailalim ng folder, may isang dokumentong hindi ko pa kailanman ipinakita kay Adrian.

Isang resulta ng DNA test.

At nang mabasa ko ulit ang pangalan ng lalaking nakalagay doon, nanginig ang kamay ko.

Dahil ang batang inakala kong anak ni Adrian…

ay may koneksyon sa sikretong matagal nang itinatago ng pamilya Villareal.

part2

Dahil ang batang inakala kong anak ni Adrian…

ay may koneksyon sa sikretong matagal nang itinatago ng pamilya Villareal.

Hindi iyon dahil hindi anak ni Adrian ang bata.

Anak niya.

Pero hindi iyon ang pinakamasakit na katotohanan.

Ang masakit ay ang nalaman ko sa genetic screening na pinagawa ko noong unang trimester.

May rare hereditary marker ang baby.

Isang marker na nakita rin sa medical file ng ama ni Adrian—si Don Arturo Villareal, ang lalaking may-ari ng pinakamalaking construction empire sa bansa.

Sa una, wala akong pakialam.

Akala ko ordinaryong health concern lang.

Pero nang minsang makita ko sa lumang family cabinet ang medical record ng namatay na panganay ni Don Arturo, doon ko naintindihan.

May isang anak pala si Don Arturo na namatay sa aksidente bago pa ipanganak si Adrian.

At ang marker na iyon ang patunay kung sino talaga ang lehitimong tagapagmana ng Villareal bloodline.

Kung isisilang ang anak ko, siya ang unang apo na may kumpletong genetic match sa linyang iyon.

Ibig sabihin, hindi lang basta baby ang nasa sinapupunan ko.

Siya ang magiging pinakamalaking hadlang kay Bianca.

Dahil si Bianca Reyes ay hindi lang basta “kaibigan” ni Adrian.

Siya ang anak ng dating sekretarya ni Don Arturo—ang babaeng matagal nang pinaghihinalaang naging kabit nito.

Lumaki si Bianca na naniniwalang may karapatan siya sa apelyidong Villareal.

At kapag napatunayan niyang mas mahal siya ni Adrian kaysa sa sariling asawa nito, mas lalakas ang kapit niya sa pamilyang iyon.

Kaya pala ganito siya.

Ginagaya ang damit ko.

Kinukuha ang gamit ko.

Inaangkin ang oras ng asawa ko.

Unti-unti niyang sinusubukan maging ako.

Hindi dahil idol niya ako.

Kundi dahil gusto niyang burahin ako.

Tumayo ako sa gitna ng kwarto habang hawak ang folder.

Sa labas, narinig ko si Adrian na tumatawa sa phone.

“Wag ka na magtampo, baby. Oo, pupunta ako mamaya.”

Baby.

Again.

Huminga ako nang malalim.

Hindi na ako umiyak.

Tapos na ang parte ng buhay ko na bawat sugat ay kailangan kong ipaliwanag sa taong may hawak ng kutsilyo.

Kinabukasan, nagpunta ako sa opisina namin sa Makati para kunin ang final deployment papers.

Tatlong araw na lang, aalis na ako.

Pero bago ako makarating sa elevator, may tumawag sa akin.

“Mara Santiago?”

Paglingon ko, nakita ko si Atty. Rafael Dizon, legal counsel ng Villareal Group.

Matagal ko na siyang kilala. Tahimik, seryoso, palaging diretso magsalita.

“May kailangan tayong pag-usapan,” sabi niya.

“Kung tungkol ito kay Adrian—”

“Hindi lang kay Adrian.”

Dinala niya ako sa isang maliit na conference room.

Doon niya inilapag ang isang brown envelope.

“Nalaman ni Don Arturo na aalis ka ng bansa,” sabi niya. “At nalaman din niyang buntis ka.”

Nanlamig ang kamay ko.

“Late na siya,” sagot ko.

Hindi kumurap si Atty. Dizon.

“Nalaman ko.”

Tahimik ang buong silid.

Walang comfort words.

Walang pekeng awa.

Mas gusto ko iyon.

“Bakit ninyo ako hinahanap ngayon?” tanong ko.

Binuksan niya ang envelope.

Nandoon ang mga larawan.

Si Adrian at Bianca.

Sa restaurant.

Sa parking lot.

Sa condo lobby.

Sa hospital hallway.

At sa isang maternity clinic.

Hindi ako agad nakapagsalita.

“Buntis si Bianca?” tanong ko.

“Hindi,” sagot ni Atty. Dizon. “Nagpapanggap siya.”

Parang may humampas sa dibdib ko.

“She has been submitting fake pregnancy records to Don Arturo,” patuloy niya. “Sinasabi niyang anak ni Adrian ang ipinagbubuntis niya. Gusto niyang ipawalang-bisa ang kasal ninyo gamit ang narrative na ikaw ang unstable, ikaw ang career-obsessed, ikaw ang ayaw magkaanak.”

Napaupo ako.

Kaya pala.

Kaya pala biglang may breakfast for pregnant wife.

Kaya pala may vitamins.

Kaya pala may mga litrato.

Hindi para alagaan ako.

Kundi para gawing ebidensya.

Para ipakitang mabuti si Adrian.

Para kapag sinabi kong iniwan niya ako, may ipapakita silang larawan ng lugaw, tubig, at vitamins.

Para kapag sinabi kong hindi niya ako minahal, mukha akong sinungaling.

“May alam ba si Adrian?” tanong ko.

Matagal bago sumagot si Atty. Dizon.

“Alam niyang gumagamit si Bianca ng sitwasyon ninyo. Pero hindi niya alam ang lahat.”

Napatawa ako.

“Ang convenient naman. Lagi na lang hindi niya alam.”

Pag-uwi ko nang gabing iyon, nandoon si Bianca sa sala namin.

Nakaupo siya sa sofa ko.

Suot niya ang isa pang dress ko.

Hawak niya ang abaniko ko.

Ang abaniko na may nakaukit na pangalan naming mag-asawa.

Pagkakita niya sa akin, ngumiti siya.

“Ate Mara,” sabi niya, napakatamis ng boses. “Pasensya na. Biglaan lang akong dumaan. Nahilo kasi ako. Sabi ni Adrian, dito muna ako.”

Nasa kusina si Adrian, nagbubuhos ng tubig.

Parang asawa niya si Bianca.

Parang bisita lang ako sa sarili kong bahay.

“Hubarin mo ’yan,” sabi ko.

Nagulat siya. “Ha?”

“Dress ko ’yan. Abaniko ko ’yan. Bahay ko ’to. Hubarin mo ang hindi sa’yo.”

Namula ang mukha niya.

“Mara,” singit ni Adrian. “Huwag kang bastos. Masama pakiramdam niya.”

“Buntis ba siya?” tanong ko.

Nanahimik ang dalawa.

Tumingin si Bianca kay Adrian, parang batang nasaktan.

“Kuya Adrian…”

Kuya.

Napakaganda ng acting niya.

Inilapag ko ang folder sa mesa.

“Kung buntis ka, magpa-test tayo ngayon. Tawagan natin si Atty. Dizon. Tawagan natin si Don Arturo. Tawagan natin lahat.”

Biglang nagbago ang mukha niya.

“Mara, ano ba ’to?” sabi ni Adrian, pero hindi na matigas ang boses niya.

“Tanungin mo siya,” sagot ko. “Tanungin mo kung ilang fake ultrasound ang ipinadala niya sa tatay mo.”

Namutla si Adrian.

Doon ko nakita ang unang bitak sa mukha niya.

Hindi dahil nasaktan siya para sa akin.

Kundi dahil na-realize niyang siya rin pala ay ginamit.

Si Bianca ang unang sumigaw.

“Ginawa ko lang ang dapat kong gawin! Kung hindi dahil sa nanay mo, Kuya Adrian, matagal na kaming kinilala ng pamilya mo!”

Napaatras si Adrian.

“Anong sinasabi mo?”

Tumawa si Bianca, puno ng luha at galit.

“Akala mo ba mahal lang kita? Hindi. Kailangan kita. Ikaw ang pinto ko sa pamilyang ’yan. Pero masyado kang duwag. Asawa mo nga hindi mo kayang hiwalayan nang maayos.”

Tumingin siya sa akin.

“At ikaw, Ate Mara, akala mo ba panalo ka? Kahit mawala ka, kahit umalis ka, babalik pa rin siya sa akin.”

Doon ako ngumiti.

“Hindi ko siya ipinaglalaban.”

Tumahimik ang buong sala.

Tumingin sa akin si Adrian.

“Mara…”

“Hindi ko na siya gusto.”

Mas masakit iyon kaysa sigaw.

Mas malinaw kaysa sampal.

Kinuha ko mula sa bag ang divorce petition at annulment preparation documents na pinirmahan ko na.

“Hindi ito dahil kay Bianca lang,” sabi ko. “Hindi rin dahil sa singsing. Hindi dahil sa abaniko. Hindi dahil sa nightgown.”

Lumunok ako.

“Dahil noong muntik na akong mamatay sa ilalim ng lupa, 309 beses akong humingi ng tulong sa’yo. At 309 beses akong sinagot ng makina.”

Namula ang mata ni Adrian.

“Mara, hindi ko alam—”

“Iyon ang problema, Adrian. Hindi mo alam. Kasi hindi mo piniling alamin.”

Wala siyang naisagot.

Kahit isang salita.

Kinuha ko ang maliit na kahon mula sa bag ko. Nandoon ang tunay naming wedding ring.

Inilapag ko sa mesa.

“Matagal ko nang hinubad ’to. Ngayon ko lang ibinabalik.”

Lumapit siya, pero umatras ako.

“Pakiusap,” sabi niya. “Pwede pa nating ayusin. Tungkol sa baby—”

Napatingin ako sa kanya.

Sa wakas, nakita ko siyang takot.

Takot hindi dahil nawala ang anak namin.

Takot dahil ngayon lang niya naintindihan na may nawala pala.

“Wala na,” mahina kong sabi. “At hindi mo man lang siya nakilala.”

Napaupo siya sa sahig.

Si Bianca naman, unti-unting umatras papunta sa pinto.

Pero bago siya makalabas, bumukas ang elevator.

Pumasok si Don Arturo Villareal, kasama si Atty. Dizon at dalawang security staff.

Matanda na siya, pero matalim pa rin ang mga mata.

Tumingin siya kay Bianca.

“Miss Reyes, tapos na ang palabas.”

Nagsimula siyang umiyak, sumigaw, magmakaawa.

Pero walang lumapit.

Minsan, kapag nasanay kang gamitin ang luha bilang sandata, nakakalimutan mong hindi lahat ay tatablan nito.

Kinabukasan, pumutok ang balita sa loob ng Villareal Group.

Tinanggal si Adrian sa executive succession track.

Sinampahan ng kaso si Bianca dahil sa falsified medical documents, blackmail attempt, at corporate fraud.

Ako naman?

Wala akong kinuha sa kanila.

Hindi shares.

Hindi condo.

Hindi sustento.

Ang kinuha ko lang ay ang sarili kong pangalan.

Tatlong araw pagkatapos noon, nasa NAIA Terminal 3 ako, hawak ang passport at isang maliit na maleta.

Dumating si Adrian bago ako pumasok sa immigration.

Mukha siyang hindi natulog.

“Mara,” tawag niya.

Huminto ako, pero hindi lumingon agad.

“Tinanggal ko na ang auto-reply,” sabi niya. “Binabasa ko na lahat. Kahit late na. Binasa ko lahat ng 309 messages mo.”

Doon ako lumingon.

Umiiyak siya.

Pero hindi na gumalaw ang puso ko gaya ng dati.

“Good,” sabi ko. “Sana sa susunod na may magmahal sa’yo, basahin mo siya habang nandiyan pa siya.”

“Mahal kita,” bulong niya.

Ngumiti ako nang malungkot.

“Hindi, Adrian. Mahal mo ang ideya na may taong laging naghihintay sa’yo.”

Tahimik siya.

“At ako,” dagdag ko, “pagod na akong maging bahay ng taong palaging nasa ibang pinto.”

Tumalikod ako at naglakad papasok.

Walang dramatic na habulan.

Walang yakap.

Walang pagbabalikan.

Minsan, ang pinakamatapang na ending ay hindi ang manatili para ayusin ang durog na relasyon.

Kundi ang umalis habang kaya mo pang buuin ang sarili mo.

Pagdating ko sa New Zealand, malamig ang hangin.

Sa unang gabi ko roon, walang nagtext sa akin ng “1.”

Walang naghihintay.

Walang nangungulit.

Walang humihingi ng paliwanag.

Pero sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, hindi ako nakaramdam ng lungkot.

Nakaramdam ako ng katahimikan.

At sa katahimikang iyon, narinig ko ulit ang sarili kong boses.

Buhay pa ako.

Ako pa rin si Mara Santiago.

At sapat na iyon para magsimula muli.

Mensahe sa mga mambabasa:
Huwag hayaang masanay ang puso mo sa kakulangan. Ang pagmamahal ay hindi dapat hinuhulaan, ipinagmamakaawa, o hinihintay sa pagitan ng mga auto-reply. Kapag paulit-ulit kang hindi pinipili, minsan ang pinakamalaking pagmamahal ay ang piliin mo naman ang sarili mo.