Akala ng buong baryo, baliw ang Tito Nardo ko.

Mahigit dalawampung taon siyang tumira sa likod ng bahay namin, tahimik, mabagal magsalita, at laging nakangiti kahit pinagtatawanan.

Pero noong namatay ang nanay at tatay ko, bigla siyang nawala.

At nang matagpuan ko siya sa ilalim ng matandang puno ng acacia sa gilid ng bundok, may hawak siyang kalawangin na lata.

Pagkakita niya sa akin, ngumiti siya.

“Lia,” bulong niya, “hindi baliw ang Tito Nardo mo.”

Hindi ako agad nakapagsalita.

Parang biglang tumigil ang hangin.

Ang Tito Nardo ko—si Leonardo Salazar—ang lalaking tinawag ng lahat sa Barangay San Isidro na “Nardong Baliw,” ay nakaupo sa tuyong lupa, nakasandal sa puno, yakap ang lumang kahong bakal na para bang iyon ang huling bagay na natira sa kanya sa mundo.

Mula pagkabata, ganoon na ang pagkakakilala ko sa kanya.

Mabagal siyang maglakad.

Kapag tinawag mo, bago siya lumingon, bibilang muna siya ng tatlong hakbang.

Kapag tinanong mo, matagal bago sumagot.

Madalas siyang tumatawa kahit walang nakakatawa.

Sabi ng Tatay ko, noong bata raw si Tito Nardo, nilagnat siya nang matindi. Hindi raw naagapan. Kaya mula noon, “hindi na siya naging normal.”

Pero kahit ganoon, hindi siya kailanman naging pabigat sa amin.

Siya ang unang gumigising para magsibak ng kahoy.

Siya ang nagpapakain sa manok.

Siya ang nagdidilig ng gulay sa bakuran.

Siya rin ang laging naghihintay sa akin sa kanto tuwing uuwi ako galing eskwela.

Kapag may batang nang-aasar sa akin noon, siya ang unang humaharang.

“Pamankin ng baliw! Baliw din!” sigaw nila noon.

Binato nila ako ng maliit na bato.

Hindi ako natamaan.

Dahil si Tito Nardo ang yumakap sa akin mula likod at sinalo ang lahat.

Pag-uwi namin, nakita ni Nanay ang sugat sa likod niya.

Hindi siya nagsalita.

Kinagabihan, dinagdagan niya ng pritong itlog ang plato ni Tito.

Tinignan iyon ni Tito Nardo nang matagal.

Tapos, tahimik niyang itinulak ang isang itlog sa plato ko.

“Kay Lia,” sabi niya.

Mula noon, kahit madalas pa rin siyang pagalitan ni Nanay, alam kong lumambot na ang puso niya.

Lumipas ang mga taon.

Lumaki ako.

Nakapasok sa kolehiyo sa Maynila.

Nagtrabaho.

Nag-asawa.

Nagkaanak.

Pero sa tuwing uuwi ako ng probinsya, naroon pa rin si Tito Nardo sa bukana ng barangay, bitbit ang plastik na may laman na paborito kong kendi.

“Lia dumating na! Lia dumating na!” sigaw niya, parang bata.

Noong nagkasakit si Tatay sa atay, si Tito Nardo ang hindi umalis sa tabi niya.

Siya ang nagpapainom ng gamot.

Siya ang nagpupunas ng pawis.

Siya ang nagbabantay kapag gabi at umiiyak si Tatay sa sakit.

Nang mamatay si Tatay, lumuhod si Tito Nardo sa tabi ng kabaong.

Tatlong beses siyang yumukod.

Tapos, isang salita lang ang sinabi niya.

“Kuya.”

Pagkatapos noon, hindi na siya umiyak.

Walong buwan lang ang lumipas, sumunod si Nanay.

Doon ako tuluyang nabasag.

Sa harap ng emergency room, nakaupo ako sa sahig, hawak ang lumang rosaryo ni Nanay.

Ang asawa kong si Marco, nakatayo lang sa gilid.

“Lia, kailangan mo nang tanggapin,” sabi niya.

Pero hindi niya naiintindihan.

Hindi lang magulang ang nawala sa akin.

Nawala ang bahay.

Nawala ang pinagmulan ko.

Nawala ang dalawang taong laging nagsasabing may uuwian pa ako.

Kinagabihan matapos mailibing si Nanay, nakaupo ako sa bakuran, umiiyak nang tahimik.

Lumapit si Tito Nardo at isinuklob sa balikat ko ang luma niyang jacket.

“Lia huwag iyak,” sabi niya. “Tito nandito.”

Mas lalo akong umiyak.

Kinaumagahan, wala na siya.

Malinis ang maliit niyang kwarto.

Nakatiklop ang kumot.

Nakaayos ang tsinelas.

Sa ilalim ng unan, may kapirasong papel.

“Uuwi na ako.”

Hinahanap ko siya sa lumang bahay ng lola namin, pero sira na iyon.

Hinahanap ko siya sa palengke, sa simbahan, sa lahat ng kalsadang dinadaanan niya.

Wala.

Tumawag si Marco.

“Umuwi ka na. Hinahanap ka ng anak natin.”

“Hindi ako uuwi hangga’t hindi ko siya nahahanap.”

Napabuntong-hininga siya.

“Lia, matanda na siya. At… alam mo naman. Baliw siya. Baka nasa paligid lang.”

Pinatay ko ang tawag.

Hindi siya “baliw” para sa akin.

Siya ang lalaking sumalo ng batong para sa akin.

Siya ang lalaking naghintay sa akin sa kanto kahit umuulan.

Siya ang natitirang pamilya ko.

Naglakad ako paakyat sa likod ng bundok habang palubog ang araw.

Tinatawag ko ang pangalan niya hanggang manginig ang boses ko.

“Tito Nardo!”

“Tito!”

Sa wakas, sa ilalim ng matandang puno ng acacia, nakita ko siya.

Yakap ang kalawangin na lata.

Ngumiti siya sa akin.

“Lia,” sabi niya, malinaw ang mata, mabagal ngunit buo ang tinig, “hindi baliw ang Tito Nardo mo.”

Binuksan niya ang lata.

At sa loob niyon, nakita ko ang papel na nagpahinto sa paghinga ko.

…

Nanginginig ang kamay ko habang kinuha ang unang papel.

Luma na iyon.

Dilaw na ang gilid.

May pangalan ni Tito Nardo.

Leonardo Salazar.

May pirma ng doktor.

At sa ibaba, malinaw ang nakasulat:

“Walang nakitang seryosong diperensya sa pag-iisip. Normal ang kakayahang umunawa.”

Tumingala ako sa kanya.

“Tito…”

Hindi siya umiwas ng tingin.

Sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, hindi siya mukhang batang naliligaw.

Mukha siyang pagod na lalaking matagal nang nagbuhat ng lihim na mas mabigat pa sa sarili niyang buhay.

“Dose anyos ako nang namatay ang tatay namin,” sabi niya. “Ang Tatay mo, labing-anim lang noon.”

Tahimik akong nakinig.

“Gusto ng lola mo mag-asawa ulit. Pero ayaw niyang dalhin ako. Sabi niya, pabigat ako. Sabi ng Tatay mo, kung iiwan niya ako, hindi na rin siya sasama.”

Napahawak ako sa dibdib ko.

“Huminto siya sa pag-aaral para alagaan ako. Nagtrabaho sa bukid. Nagbuhat ng sako. Nagpalaki ng manok. Lahat ginawa niya.”

Bumagsak ang luha ko.

“Akala ko noon, kung magiging normal ako, lalo lang siyang mahihirapan. Iisipin niyang kailangan niya akong paaralin, ihanap ng trabaho, ipagtanggol sa mundo.”

Huminga siya nang malalim.

“Kaya pinili kong maging ‘baliw.’”

Parang may malamig na kamay na humawak sa puso ko.

“Ano?”

“Kapag baliw ako, hindi na niya kailangang mangarap para sa akin. Kailangan niya lang akong pakainin. Patuluyin. Protektahan. Mas madaling tanggapin ng tao ang isang kapatid na kawawa kaysa isang kapatid na sinira ang buhay ng kuya niya.”

“Tito, apatnapung taon…”

Tumango siya.

“Apatnapung taon.”

Hindi ako makapaniwala.

Lahat ng mabagal niyang salita.

Lahat ng tawa niya kahit nasasaktan.

Lahat ng pagkakataong tinawag siyang baliw sa harap namin.

Hindi pala iyon kahinaan.

Sakripisyo pala.

“Bakit ngayon mo lang sinabi?” tanong ko habang umiiyak.

Ngumiti siya, pero basag ang ngiting iyon.

“Kasi wala na ang kuya ko. Wala na rin ang Nanay mo. Tapos nakita ko kung paano ka nahihirapan isipin kung dadalhin mo ako sa Maynila o iiwan ako rito.”

Napayuko ako.

Tinamaan ako sa hiya.

Dahil totoo.

Mahal ko siya, pero natakot ako.

Natakot ako sa sasabihin ni Marco.

Natakot ako sa biyenan ko.

Natakot ako sa bigat ng responsibilidad.

Hinawakan ni Tito Nardo ang kamay ko.

“Lia, hindi kita sisisihin. Tao ka rin. May anak ka. May buhay ka. Kaya ako umalis.”

“Hindi,” sabi ko agad. “Hindi ka aalis. Hindi na.”

Pero marahan siyang umiling.

“May isa pa sa lata.”

Hinugot ko ang isa pang sobre.

Sa loob, may titulo ng lupa.

Ang pangalan ng may-ari: Leonardo Salazar.

Napaawang ang labi ko.

“Sa’yo ito?”

“Hindi akin,” sabi niya. “Para sa’yo.”

Hindi ko maintindihan.

“Bago mamatay ang lolo mo, may maliit na lupa siyang iniwan sa pangalan ko. Hindi alam ng iba. Pinabantayan niya sa akin. Sabi niya, kapag dumating ang araw na mahihirapan ang anak ng kuya ko, ibigay ko.”

Niyakap ko ang papel na parang buhay iyon.

“Bakit hindi mo ginamit? Para sa sarili mo?”

Tumawa siya nang mahina.

“Anong gagawin ko sa lupa? Ang bahay ko, kung nasaan ang kuya mo. Ang pagkain ko, kung ano ang nasa mesa ninyo. Ang pamilya ko, kayo.”

Doon ako tuluyang napaluhod.

“Patawarin mo ako, Tito. Patawarin mo ako kung naisip kong pabigat ka.”

Hinawakan niya ang ulo ko, gaya noong bata pa ako.

“Hindi mo kailangang maging perpekto para magmahal, Lia. Kailangan mo lang bumalik.”

Kinabukasan, dinala ko siya pauwi.

Tinawagan ko si Marco.

Sinabi kong hindi ako humihingi ng permiso.

“Uuwi ako kasama si Tito Nardo,” sabi ko. “Kung hindi mo kayang tanggapin ang taong nag-alaga sa akin noong wala ka pa sa buhay ko, ako ang magdedesisyon para sa sarili ko.”

Matagal siyang tahimik.

Pagkatapos, mahina niyang sinabi, “Sige. Umuwi kayo.”

Hindi naging madali.

Maraming tanong.

Maraming tingin.

Maraming bulong.

Pero sa unang pagkakataon, hindi na yumuyuko si Tito Nardo.

Sa Maynila, tinuruan niya ang anak kong magtanim ng sili sa paso.

Tuwing gabi, nagkukuwento siya tungkol kay Tatay.

Hindi na siya nagpapanggap na mabagal.

Pero minsan, kapag tinatawag siya ng anak ko na “Lolo Nardo,” napapangiti pa rin siya nang parang bata.

Isang taon matapos iyon, ibinenta namin ang maliit na lupang iniwan sa kanya.

Hindi para yumaman.

Kundi para ipaayos ang lumang bahay sa probinsya.

Sa harap ng bahay, nagtanim kami ng bagong puno ng acacia.

Sa ilalim noon, naglagay ako ng maliit na upuan para kay Tito.

Minsan, nakaupo siya roon, nakatingin sa bukid.

“Lia,” sabi niya, “masaya kaya ang Tatay mo?”

Tumabi ako sa kanya.

“Oo, Tito. Sigurado ako.”

Ngumiti siya.

“Hindi nasayang?”

Umiling ako, luhaan.

“Wala pong nasayang. Dahil ang pagmamahal ninyo, buhay pa rin sa amin.”

At noon ko naintindihan—

may mga taong hindi nagsisigaw ng pagmamahal.

Hindi nila ipinapakita sa malaking paraan.

Minsan, tahimik lang silang nagdurusa.

Nagpaparaya.

Nagpapanggap na mahina.

Para lang manatiling buo ang mga mahal nila.

Kaya habang may pagkakataon pa, yakapin ang taong laging nandiyan kahit hindi napapansin.

Dahil minsan, ang tinatawag nating pabigat, siya pala ang lihim na bumuhat sa buong pamilya.