BUNTIS AKO NANG IPAGKATIWALA SA AMIN ANG WALONG TAONG GULANG KONG PAMANGKIN—NGUNIT ISANG MISTERIYOSONG BABALA ANG NAGSABING PAPATAYIN NIYA KAMI NG ANAK KO
“Tatlong araw lang, Mia. Baka umabot ng dalawang linggo, pero mabilis lang iyon.”
Nasa pribadong silid ng ospital sa Quezon City ang hipag kong si Rowena nang sabihin niya iyon.
Walong buwan akong buntis.
At ang walong taong gulang niyang anak na si Kirsten ay nakaupo lamang sa tabi ng kama, tahimik na ngumunguya ng potato chips habang nakatitig sa akin.
Bubuksan ko na sana ang bibig ko para pumayag nang biglang may lumitaw na mga salita sa harap ng aking mga mata.
【HUWAG KANG PUMAYAG!】
Napapikit ako.
Akala ko hilo lamang dahil sa pagbubuntis.
Ngunit nang dumilat ako, naroon pa rin ang mga lumulutang na pangungusap.
【LIKAS NA MALUPIT ANG BATA. ITUTULAK KA NIYA SA KUSINA HABANG WALANG TAO.】
【ITATAGO NIYA ANG TELEPONO MO PARA HINDI KA MAKATAWAG NG SAKLOLO.】
【MAMAMATAY KAYONG MAG-INA.】
Nanigas ang buong katawan ko.
Sumunod pa ang mga salita.
【PAGKATAPOS, KALMADO NIYANG SASABIHING NATUTULOG SIYA AT WALA SIYANG NALALAMAN.】
【SA SOBRANG LUNGKOT, MAAKSIDENTE ANG ASAWA MO. PAG-AAGAWAN NG PAMILYA NILA ANG MGA ARI-ARIAN NINYO.】
【ANG PAGPAPATIRA SA BATA SA BAHAY NINYO ANG SIMULA NG PAGKAWASAK NG BUONG PAMILYA.】
Napatingin ako kay Kirsten.
Saktong tumingala siya.
Matamis siyang ngumiti, parang isang inosenteng batang walang kayang saktan kahit langgam.
Ngunit may kung anong lamig sa mga mata niya.
“Bakit hindi ka sumasagot?” tanong ni Rowena.
Kailangan niyang operahan dahil sa namuong bato sa apdo. Ayon sa doktor, mananatili siya sa ospital nang hindi bababa sa isang linggo.
“Wala akong ibang mapag-iiwanan kay Kirsten,” patuloy niya. “Nasa trabaho si Arnel. May sakit din ang biyenan ko. Nasa probinsiya naman si Mama at siya lang ang nag-aalaga sa mga baboy at manok.”
Nakahanda na raw ang mga damit ng bata sa likod ng sasakyan.
Parang napagdesisyunan na nila ang lahat bago pa nila ako tinanong.
Nilunok ko ang kaba.
“Ate Rowena, malapit na akong manganak. Madalas sumakit ang likod ko at pinagbawalan akong mapagod ng doktor. Baka hindi ko maalagaan nang maayos si Kirsten.”
Bahagyang tumigas ang ngiti niya.
“Walong taong gulang na siya. Hindi na kailangang bantayan lagi. Pakainin mo lang, bigyan ng damit, saka hayaan mong manood ng TV.”
Tumingin siya sa asawa kong si Paolo.
“Paolo, ikaw na ang kumausap sa asawa mo. Pamangkin mo naman si Kirsten.”
Napatigil si Paolo.
Parang kanina pa siya tulala.
Pagkatapos ay mabilis niyang umiling.
“Hindi maaari, Ate. Ako nga ang nagluluto at naglilinis ngayon dahil hirap nang kumilos si Mia. Hindi kami puwedeng magdagdag ng batang aalagaan.”
Napahinga ako nang maluwag.
Mahal ko si Paolo, ngunit alam kong malapit siya sa kaniyang ate. Natatakot akong piliin niya ang kapatid kaysa sa akin.
Sa pagkakataong iyon, hindi niya ako binigo.
Umayos ng upo ang bayaw kong si Arnel. Tahimik at mabait ang reputasyon niya sa pamilya, ngunit biglang nanlamig ang boses niya.
“Hindi naman kami humihingi ng pera. Ilang araw lang ang hinihingi namin.”
“Hindi tungkol sa pera iyon,” sagot ni Paolo. “Tungkol iyon sa kaligtasan ni Mia at ng anak namin.”
Ngumisi si Arnel.
“Anong panganib ang maidudulot ng walong taong gulang?”
Parang hinihintay lamang iyon ni Rowena.
Hinawakan niya ang balikat ni Kirsten at bahagya itong itinulak pasulong.
“Kirsten, magpasalamat ka na kay Tita Mia.”
Biglang tumayo ang bata.
Bago pa ako makaiwas, mabilis siyang tumakbo patungo sa akin at ibinuka ang mga braso na para bang yayakap.
Napaatras ako.
Agad humarang si Paolo.
Malakas na bumangga si Kirsten sa dibdib niya.
Napaurong ang asawa ko ng dalawang hakbang.
Kung ako ang nasalpok, diretso sana sa aking tiyan ang bigat ng kaniyang katawan.
Napalapat ang kamay ko sa aking sinapupunan.
“Kirsten!” saway ni Rowena. “Buntis ang tita mo. Huwag kang tatakbo.”
Yumuko ang bata.
“Sorry po. Excited lang po ako.”
Ngunit muling lumitaw ang mga salita sa harap ko.
【SINADYA NIYA IYON.】
【NAPANSIN BA NINYO ANG TINGIN NIYA BAGO SIYA TUMAKBO?】
【ALAM NG WALONG TAONG GULANG NA DELIKADO ANG PAGBANGGA SA ISANG BUNTIS.】
【NAGBAGO ANG KUWENTO. SA UNANG BUHAY, DITO NAGSIMULA ANG TRAHEDYA.】
Malamig na hinawakan ni Paolo ang kamay ko.
“Ate,” mariin niyang sabi, “hindi namin kukunin si Kirsten. Humanap kayo ng ibang paraan.”
Biglang nagdilim ang mukha ni Rowena.
“Ganito ka na pala ngayon? Dahil lang sa asawa mo, hindi mo na tutulungan ang sarili mong kapatid?”
“Hindi ‘dahil lang’ kay Mia,” sagot niya. “Asawa ko siya. Anak ko ang dinadala niya. Sila ang responsibilidad ko.”
Tumayo si Arnel.
“May mga kamag-anak talagang mas masahol pa sa estranghero.”
Hindi pinansin ni Paolo ang insulto.
Inalalayan niya akong lumabas.
Sa likod namin, narinig ko ang pag-iyak ni Kirsten.
“Mommy, ayaw po ba sa akin nina Tita at Tito?”
“Ayaw nila? E di huwag!” sigaw ni Rowena. “Hindi natin kailangan ang mga taong walang puso!”
Sa pasilyo ng ospital, nanginginig kong hinawakan ang braso ni Paolo.
“Paolo…”
Huminto siya.
“May nakikita akong mga salita,” bulong ko. “Mga babala tungkol kay Kirsten. Sinasabi nilang sa dati raw na pangyayari, pinatay niya kami ng anak natin.”
Tinitigan niya ako.
Hindi siya natawa.
Hindi rin siya nagtanong kung nababaliw ba ako.
Sa halip, dahan-dahan siyang tumango.
“Nakikita ko rin.”
Parang huminto ang tibok ng puso ko.
“Simula nang sabihin ni Ate na ipagkakatiwala niya sa atin si Kirsten, lumitaw na sa harap ko ang mga babala,” paliwanag niya. “Akala ko pagod lang ako. Pero nang makita kong bumangga siya sa akin… alam kong hindi iyon aksidente.”
Mahigpit niyang pinisil ang kamay ko.
“Hindi ko hahayaang maulit ang sinasabi nilang nangyari.”
Sa unang pagkakataon mula nang makita ko ang mga babala, nakahinga ako nang maayos.
Ngunit nang makarating kami sa parking area, tumunog ang cellphone ni Paolo.
Isang mensahe mula kay Rowena.
“Dahil ayaw ninyong tumulong, iuuwi namin si Kirsten sa probinsiya. Pero naiwan sa kotse mo ang isang bag niya. Pakidala na lang sa bahay namin mamayang gabi.”
Tiningnan namin ang likod ng sasakyan.
Naroon nga ang isang kulay-rosas na backpack.
Hindi namin alam kung paano iyon nailagay roon.
Binuksan ni Paolo ang pinto, ngunit bago niya mahawakan ang bag, muling sumabog ang mga babala sa harap naming dalawa.
【HUWAG NINYONG BUKSAN ANG BACKPACK!】
【MAY INILAGAY SI KIRSTEN SA LOOB NA MAGPAPAKITA SA PULIS NA KAYO ANG MAY SALA.】
At sa mismong sandaling iyon, may kumatok nang malakas sa bintana ng sasakyan.
Paglingon namin, dalawang pulis ang nakatayo sa tabi ng kotse.
“Sir, Ma’am,” sabi ng isa, “may natanggap kaming ulat na may nawawalang mamahaling alahas sa silid ng pasyente. Kailangan naming siyasatin ang sasakyan ninyo.”
PARTE2
Nanlamig ang mukha ni Paolo.
Hindi niya hinawakan ang backpack.
Dahan-dahan niyang itinaas ang dalawang kamay upang ipakitang wala siyang balak tumutol.
“Officer, handa kaming makipagtulungan,” sabi niya. “Pero bago ninyo buksan ang bag, gusto naming maitala na hindi sa amin iyan. Pagmamay-ari iyan ng pamangkin ko.”
“Kanino galing ang sumbong?” tanong ko.
Hindi agad sumagot ang pulis.
“Ang pasyenteng si Rowena Villareal ang nagsabing maaaring napasama sa gamit ninyo ang kaniyang diamond bracelet.”
Napapikit ako.
Napakabilis.
Ilang minuto pa lamang mula nang umalis kami sa silid, nakapagsumbong na si Rowena.
Muling lumitaw ang mga salita.
【MAY NAKATAGONG BRACELET SA SIDE POCKET.】
【KINUHA IYON NI KIRSTEN SA DRAWER NG INA NIYA AT IPINASOK SA BAG HABANG WALANG NAKATINGIN.】
【KAPAG NATAGPUAN SA SASAKYAN NINYO, SASABIHIN NI ROWENA NA NINAKAW NINYO IYON DAHIL GALIT KAYO SA KANIYA.】
Tahimik akong napahawak sa tiyan.
“Officer,” sabi ni Paolo, “may dash camera ang sasakyan ko. May parking surveillance din ang ospital. Pakiusap, huwag munang gagalawin ang bag hangga’t hindi naririto ang security supervisor at hanggang hindi nakukuha ang video mula sa lugar na ito.”
Nagkatinginan ang dalawang pulis.
Walang dahilan upang tanggihan ang kahilingan.
Ilang minuto ang lumipas bago dumating ang security supervisor ng ospital. Nagdala rin siya ng body camera.
Sa harap naming lahat, nagsuot ng gloves ang pulis at binuksan ang backpack.
Sa loob ay may mga damit pambata, isang tablet, dalawang laruan at isang kahong kulay itim.
Pagbukas sa kahon, lumitaw ang diamond bracelet.
Napalunok ako.
Kung hindi kami binalaan, malamang hinawakan na namin ang bag. Posible pang dinala namin iyon sa bahay bago natuklasan ang alahas.
Mas madali sana kaming pagbintangan.
“Sir Paolo,” sabi ng pulis, “kailangan nating bumalik sa silid.”
Hindi kami tumutol.
Pagpasok namin, nakahiga si Rowena na kunwari’y balisa.
Nakatayo sa tabi niya sina Arnel at Kirsten.
Pagkakita sa bracelet, agad na napaiyak si Rowena.
“Naku! Iyan nga! Paano napunta sa bag ni Kirsten na nasa kotse ninyo?”
Mariing sumagot si Paolo.
“Iyon din ang gusto naming malaman.”
“Ano pa ba?” singhal ni Arnel. “Siguro galit kayo dahil pinilit naming magbantay sa anak namin. Baka gusto ninyong gantihan si Rowena.”
“Hindi namin hinawakan ang backpack,” sabi ko. “At may camera sa parking.”
Bahagyang kumibot ang mukha ni Kirsten.
Mabilis iyong nawala, ngunit nakita ko.
Muling lumutang ang mensahe.
【NAGSISINUNGALING SIYA.】
【HINDI SIYA TAKOT SA PULIS. TAKOT SIYA SA CAMERA.】
Hiniling ni Paolo na tingnan ang CCTV bago gumawa ng anumang akusasyon.
Dahil nasa parking lot kami nang matagpuan ang bag, agad na nag-download ang security team ng video.
Lumitaw sa kuha na bago kami umalis sa ospital, lumabas si Kirsten sa silid habang abala ang mga matatanda.
Bitbit niya ang kulay-rosas na backpack.
Sumunod siyang lumabas sa emergency exit at dumaan sa hagdan.
Makalipas ang ilang minuto, nakita siyang papalapit sa kotse namin.
Mula sa bulsa niya, naglabas siya ng maliit na susi.
“Duplicate key?” bulalas ni Paolo.
Namutla si Rowena.
May ekstrang susi pala siya ng sasakyan ni Paolo. Ipinagawa raw niya iyon noong minsang hiniram niya ang kotse ilang buwan na ang nakalipas.
Sa video, malinaw na binuksan ni Kirsten ang likod na pinto, inilagay ang bag at bumalik sa ospital.
Walang kahit sinong tumulong sa kaniya.
Tahimik ang buong silid.
“Anak,” nanginginig na sabi ni Rowena, “bakit mo ginawa iyon?”
Tumingin si Kirsten sa amin.
Wala na ang ngiti niya.
“Dahil ayaw nila sa akin,” malamig niyang sagot.
Napasinghap ang isang nurse.
“Hindi kami pumayag na alagaan ka dahil malapit nang manganak si Tita Mia,” mahinahong sabi ni Paolo. “Hindi ibig sabihin noon na ayaw ka namin.”
“Sinabi ni Mommy na kapag hindi ninyo ako kinuha, wala kayong pakialam sa pamilya.”
Napatingin kaming lahat kay Rowena.
“Ano?” singhal ni Arnel.
“Mali ang pagkaintindi niya,” mabilis na depensa ng hipag ko. “Galit lang ako kanina.”
Ngunit hindi pa natatapos si Kirsten.
“Sinabi rin ni Mommy na kailangan lang kayong takutin para pumayag kayo.”
Nawala ang kulay sa mukha ni Rowena.
“Tumigil ka!”
Biglang napangiti ang bata.
Hindi iyon ngiti ng inosenteng bata.
Ngiti iyon ng isang taong nasisiyahang makita ang mga matatanda na nagkakagulo dahil sa kaniya.
“Ayaw mo bang sabihin ko, Mommy?”
Tumayo si Arnel.
“Ano pang ginawa ninyo?”
Nagsimulang umiyak si Rowena, ngunit hindi na madaling maniwala sa mga luha niya.
Inamin niyang siya ang nag-utos kay Kirsten na ilagay ang backpack sa kotse upang wala na kaming dahilan na hindi puntahan ang bahay nila.
Ngunit mariin niyang itinangging may alam siya tungkol sa bracelet.
“Ako ang naglagay,” payak na sabi ni Kirsten.
“Bakit?”
“Kasi gusto kong makulong sila.”
Walang bahid ng pagsisisi ang kaniyang tinig.
Doon unang tuluyang nabasag ang mukha ni Arnel.
Lumapit siya sa anak, lumuhod at hinawakan ang mga balikat nito.
“Kirsten, naiintindihan mo ba ang sinasabi mo? Puwede silang makulong. Puwedeng mawalan ng trabaho si Tito Paolo. Buntis si Tita Mia.”
“Opo.”
“Pero ginawa mo pa rin?”
“Opo.”
“Bakit?”
Tumingin sa akin ang bata.
“Kasi ayaw niyang sumama ako sa bahay nila.”
Parang napakasimple lamang ng dahilan.
Parang sapat nang dahilan ang pagtanggi upang sirain ang buhay ng dalawang tao.
Inabisuhan ng pulis si Arnel na dalhin si Kirsten sa isang child psychologist. Dahil menor de edad, hindi siya maaaring tratuhing parang karaniwang kriminal, ngunit kailangan daw itong seryosohin.
Hindi muna ako nagsalita.
Alam kong may mali sa bata, ngunit ayaw kong magkunwaring kaya kong magbigay ng diagnosis.
Ang alam ko lamang, hindi ligtas na manatili siya sa aming bahay.
At hindi rin ligtas na ipagwalang-bahala ang nangyari.
Sa sumunod na mga araw, inilipat si Kirsten sa pangangalaga ng kaniyang ama at lola habang nagpapagaling si Rowena.
Ngunit hindi doon natapos ang problema.
Dalawang araw bago ang operasyon ni Rowena, may dumating na mensahe sa akin mula sa isang hindi kilalang numero.
Isang litrato iyon ng pintuan ng bahay namin.
May kasamang mensahe:
“Akala ninyo ligtas na kayo?”
Nanginginig kong ipinakita iyon kay Paolo.
Agad niyang ipinakabit ang karagdagang CCTV, smart locks at motion sensors sa buong bahay.
Ipinaalam din namin sa barangay at sa security ng subdivision ang nangyari.
Muling lumitaw ang mga babala.
【HINDI SI KIRSTEN ANG NAGPADALA NG MENSAHE.】
【MAY ISANG MATANDANG NAGPAPATULOY SA PLANO.】
Naisip naming si Rowena iyon, ngunit nasa ospital siya at kapapasa lamang sa operasyon.
Si Arnel naman ay galit sa asawa at halos hindi ito kinakausap.
Tatlong araw ang lumipas.
Isang gabi, habang naliligo si Paolo, tumunog ang doorbell.
Sa monitor, nakita ko ang isang babaeng nakasuot ng delivery uniform at may hawak na kahon.
Hindi ko binuksan ang pinto.
“Pakiiwan na lang po sa labas,” sabi ko sa intercom.
Ngunit hindi umalis ang babae.
“Ma’am, kailangan pong pirmahan. Galing daw po sa ospital.”
Muling lumitaw ang babala.
【HUWAG BUBUKSAN. HINDI SIYA DELIVERY RIDER.】
Agad kong tinawag si Paolo.
Lumabas siyang basa pa ang buhok at hawak ang telepono.
Tinawagan niya ang guardhouse.
Nang dumating ang security, tumakbo ang babae.
Nahuli siya sa kanto ng subdivision.
Hindi pala siya delivery rider.
Isa siyang kasambahay ng pamilya ni Rowena na tinanggal sa trabaho anim na buwan na ang nakalipas.
Sa kahon ay may basag na bote ng mantika at maliliit na bakal na bola.
Kapag nabuksan sa loob ng bahay, kakalat ang langis at magiging madulas ang sahig.
Sapat upang madulas ang isang walong buwang buntis.
Dinala siya sa barangay at saka sa pulisya.
Doon niya inamin ang lahat.
Si Rowena ang nag-utos.
Bago pa raw operahan ang hipag ko, binayaran siya ng ₱20,000 upang takutin ako. Ang plano ay ipilit na manatili si Kirsten sa amin. Kapag may nangyaring “aksidente,” hihingi raw si Rowena ng malaking halaga kay Paolo kapalit ng hindi pagsasampa ng kaso o eskandalo.
Ngunit bakit kailangang pilitin kaming kunin ang bata?
Lumabas ang mas mabigat na katotohanan.
Malubog pala sa utang sina Rowena at Arnel.
Gumastos sila sa online gambling, loans at isang negosyong nalugi.
Alam ni Rowena na may life insurance si Paolo na nagkakahalaga ng ₱8 milyon at ako ang pangunahing beneficiary.
Kapag namatay ako, magiging si Paolo ang tagapagmana ng bahay at ipon namin.
At kapag nawala rin si Paolo bago maisilang nang ligtas ang aming anak, maaari nilang kuwestiyunin ang ari-arian bilang pinakamalapit na kamag-anak.
Hindi man malinaw kung hanggang saan talaga ang plano niya, sapat ang mga mensahe, bayad at pahayag ng kasambahay upang arestuhin siya matapos siyang makalabas ng ospital.
Nang harapin namin siya sa presinto, wala na siyang maamong mukha.
“Lagi na lang si Mia!” sigaw niya kay Paolo. “Noong dalaga pa ako, ako ang inuuna mo. Ngayon, kahit isang pabor, hindi mo maibigay!”
“Hindi pabor ang hinihingi mo,” sagot ni Paolo. “Gusto mong ilagay sa panganib ang asawa at anak ko.”
“Hindi ko naman sinabing saktan siya!”
“Binayaran mo ang tao para gawing madulas ang sahig ng bahay namin habang walong buwan siyang buntis!”
Natahimik siya.
Sa unang pagkakataon, tila napagtanto niyang hindi na niya kayang baligtarin ang kuwento.
Samantala, dinala si Kirsten sa isang child psychiatrist.
Ayon sa paunang pagsusuri, matagal na siyang nagpapakita ng mapanganib na asal: pagsisinungaling, pananakit ng hayop, pagtatago ng matutulis na bagay at pagtatangka noong nakaraan na itulak ang isang kaklase mula sa hagdan.
Itinago ni Rowena ang lahat dahil ayaw niyang mapahiya.
Sa halip na humingi ng tulong, tinuruan pa niya ang anak na umiwas sa pananagutan.
Hindi ipinanganak na halimaw si Kirsten.
Ngunit sa bahay na walang hangganan, walang pag-ako ng kasalanan at laging ginagawang sandata ang galit, lalo lamang lumala ang kaniyang pag-uugali.
Pumayag si Arnel na sumailalim ang anak sa masusing therapy at supervision.
Nakipaghiwalay rin siya kay Rowena matapos matuklasang ginamit nito ang pangalan niya sa ilang utang at pekeng kontrata.
Hindi namin alam kung magbabago si Kirsten.
Hindi rin namin ipinilit na patawarin siya agad.
May mga sugat na hindi nalulunasan ng simpleng “bata lang siya.”
Ang tunay na pagmamahal ay hindi pagtatakip sa maling gawain. Ito ay paghingi ng propesyonal na tulong bago may mas malaking masaktan.
Pagkalipas ng anim na linggo, ligtas kong isinilang ang anak naming babae.
Pinangalanan namin siyang Amara, na para sa amin ay nangangahulugang biyayang ipinaglaban.
Nang una ko siyang mahawakan, tahimik na umiyak si Paolo sa tabi ko.
“Nanalo tayo,” bulong niya.
Ngunit umiling ako at ngumiti.
“Hindi pa ito tungkol sa pagkapanalo. Tungkol ito sa pagpili nating protektahan ang pamilya natin kahit kamag-anak pa ang kailangan nating tanggihan.”
Hindi na muling lumitaw ang misteryosong mga babala matapos isilang si Amara.
Parang natapos na ang tungkulin ng mga iyon.
Minsan, iniisip ko pa rin kung saan nagmula ang mga salita.
Baka iyon ay pagkakataong ibinigay ng langit.
Baka tinig iyon ng mga buhay na minsang nasira at humihingi ng ibang wakas.
O baka paalala lamang na ang kutob ng isang ina ay hindi dapat maliitin.
Isang taon ang lumipas.
Malusog si Amara.
Mas naging matatag ang pagsasama namin ni Paolo.
Natutunan naming hindi pagiging makasarili ang pagtatakda ng hangganan.
Hindi kasalanan ang tumanggi kapag ang hinihinging pabor ay naglalagay sa iyo sa panganib.
At hindi obligasyon ng isang tao na isakripisyo ang sariling kaligtasan upang patunayan na mahal niya ang kaniyang pamilya.
Patuloy sa therapy si Kirsten.
Ayon kay Arnel, unti-unti na niyang natututunang kilalanin ang epekto ng kaniyang mga ginawa.
Mahaba pa ang proseso.
Walang agarang himala.
Ngunit may pag-asang hindi na siya lumaking sinasamba ang sariling galit.
Hindi namin siya dinalaw, ngunit ipinagdasal naming dumating ang araw na matututo siyang umamin, magsisi at mamuhay nang hindi nananakit ng iba.
Samantala, si Rowena ay humarap sa mga kasong kaugnay ng pananakot, pananabotahe at panloloko.
Hindi siya iniligtas ni Paolo sa mga resulta ng kaniyang sariling desisyon.
Masakit para sa kaniya iyon.
Kapatid pa rin niya si Rowena.
Ngunit may mga pagkakataong ang tunay na pagmamahal ay hindi pagtakip.
Ito ay pagpayag na managot ang isang tao upang hindi na siya makapanakit muli.
Mensahe sa mga mambabasa
Hindi lahat ng pagtanggi ay kawalan ng pagmamahal. Minsan, ang salitang “hindi” ang pinakamatapang na paraan upang protektahan ang sarili, ang anak at ang kinabukasang ipinagkatiwala sa atin. Ang pamilya ay hindi lisensiya upang mang-api, manakot o lumabag sa ating hangganan. Pakinggan ang iyong kutob, humingi ng tulong kapag may panganib at huwag hayaang gamitin ang konsensiya mo laban sa iyong kaligtasan.
