SAMPUNG TAON KONG KAAWAY ANG PINAKAMAMAHAL NA KERIDA NG ASAWA KO—NGUNIT BAGO SIYA NAMATAY, SA AKIN NIYA IPINAGKATIWALA ANG LIMANG-TAONG-GULANG NIYANG ANAK
Sampung taon kong kinasuklaman ang pinakamamahal na babae ng asawa ko.
Ngunit sa huling gabi ng buhay niya, hindi asawa namin ang hinanap niya—kundi ako.
At ang huling bilin niya ay isang bagay na hindi ko kailanman inasahan.
“Alagaan mo ang anak ko,” bulong niya. “Dahil kapag ako’y nawala, siya naman ang susunod nilang papatayin.”
Ako si Doña Isabel Villareal, ang legal na asawa ni Don Rafael Villareal, may-ari ng pinakamalaking asukarera sa Batangas.
At si Elena Marquez ang keridang pinakamamahal niya.
Marunong siyang tumugtog ng piyano, kumanta, at umiyak nang napakaganda kaya kahit kasalanan niya, siya pa rin ang mukhang kawawa.
Ako naman ay marunong humawak ng kuwenta, mamahala ng hacienda, at tumingin kay Rafael sa paraang sapat para mapatahimik siya.
Sampung taon kaming nagbanggaan ni Elena.
Inagaw niya ang susi ng bodega, kaya binawasan ko ang buwanang sustento niya.
Sinira niya ang mamahaling plorera ko, kaya ipinabunot ko ang lahat ng rosas sa hardin niya.
Sa harap ni Rafael, tinawag niya akong malamig at walang puso.
Sa harap naman ni Doña Mercedes, ang biyenan kong naghahari-harian sa mansiyon, tinawag ko siyang mapagkunwaring santa.
Minsan, sa mismong kaarawan ko, dumating si Elena na suot ang damit na kapareho ng kulay ng damit ko.
Lahat ng panauhin ay sa kanya tumingin.
Sa sobrang galit ko, itinumba ko ang mesa ng handaan.
Galit na galit si Rafael. Umiyak naman si Elena buong gabi.
Ngunit kinaumagahan, pinadalhan niya ako ng isang bote ng lambanog na may kalakip na liham:
“Napakaganda mo palang magwala, Doña Isabel.”
Mula noon, lalo kaming naging malupit sa isa’t isa.
Hanggang sa bigla siyang nagkasakit.
Ayon sa manggagamot, matagal nang may lasong namumuo sa katawan niya. Wala na siyang tatlong araw.
Nang puntahan ko siya, halos buto’t balat na lamang siya. Ngunit nakakainis dahil kahit naghihingalo, maganda pa rin siya.
Nasa kandungan niya ang limang-taong-gulang na batang si Clara. Bilog ang mukha nito, malalaki ang mata, at suot ang pulang bestidang tinahi mismo ng ina.
Nang makita ako, lalong kumapit ang bata kay Elena.
“Clara, batiin mo ang Doña,” mahinang sabi ng ina.
“P-po,” nanginginig na sambit ng bata.
“Hindi ko marinig,” matigas kong tugon.
Lalong namutla si Clara.
Tumawa si Elena, ngunit bigla siyang inubo. Nang alisin niya ang panyo sa bibig, may bahid iyon ng dugo.
“Malapit ka nang mamatay pero natatawa ka pa?” tanong ko.
“Isabel,” bulong niya. “May hihilingin ako.”
“Ako pa ba ang mag-aasikaso ng libing mo?”
Umiling siya.
“Palakihin mo ang anak ko.”
Natahimik ang silid.
Napatingin ako kay Clara, na halos mapunit na ang manggas ng kanyang ina sa sobrang higpit ng kapit.
“Nababaliw ka na ba?” singhal ko. “Sampung taon mo akong inagawan ng asawa. Hindi ka ba natatakot na ipagbili ko ang anak mo?”
“Hindi.”
“Bakit?”
“Dahil mahalaga sa iyo ang pangalan mo. Kapag galit ka, harapan kang lumalaban. Hindi mo kayang saktan nang palihim ang isang batang walang kalaban-laban.”
Napatawa ako nang malamig.
“Masyado mo akong pinagkakatiwalaan.”
Inabot niya kay Clara ang isang lumang manikang tela.
“Anak, mula ngayon, manatili ka sa tabi ni Doña Isabel.”
Napahagulgol ang bata.
“Inay, huwag po! Ayaw kong iwan ninyo ako!”
Nanginginig ang kamay ni Elena habang hinahaplos ang buhok niya.
“Maging mabait ka. At anuman ang marinig mo, huwag kang lalayo sa kanya.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Hindi ko natalo ang kapalaran, Isabel. Pero alam kong kaya mo.”
May kung anong bumara sa lalamunan ko.
“Huwag kang magkunwaring kaawa-awa.”
Ngumiti siya.
“Kapag wala na ako, wala nang mang-iinis sa iyo. Baka mainip ka sa sobrang tahimik.”
Nang gabing iyon, namatay si Elena.
Hindi man lamang nakauwi si Rafael.
Ayon sa mensaherong ipinadala niya, may mahalaga siyang salu-salo sa Maynila.
Sampung taon akong nakipaglaban kay Elena. Sa wakas, ako ang natira.
Dapat sana’y masaya ako.
Ngunit habang pinagmamasdan ko ang nakapikit niyang mga mata, pakiramdam ko’y pareho lamang kaming natalo.
Tatlong linggo matapos ang libing, dinala si Clara sa silid ko.
Hindi pa ako nakapagsasalita nang yakapin niya ang aking mga binti.
“Doña! Sabi nila, tatadtarin ninyo raw ako at gagawing palaman sa empanada!”
Napakunot ang noo ko.
“Sino ang nagsabi?”
“Si Aling Sabel sa kusina. Si Tandang Cora sa likod-bahay. Pati si Aling Marta na kasama ni Lola Mercedes.”
Isa-isa kong tinandaan ang mga pangalan.
Yumuko ako at ngumiti nang nakakatakot.
“Tama sila. Paborito ko ang empanadang may lamang batang bilog ang pisngi.”
Biglang tumigil ang kanyang pag-iyak.
Hinawakan niya ang magkabilang pisngi at nanginig.
Pagkaraan ng ilang sandali, may kinuha siya sa bulsa—isang maliit na ulo ng bawang.
Iniabot niya iyon sa akin.
“Kung gagawin ninyo po akong palaman… maaari bang maraming bawang at kaunting paminta? Ayaw ko po ng maanghang.”
Hindi ako agad nakasagot.
Sa likuran ko, halos malaglag sa kinatatayuan ang katulong kong si Rosa sa kapipigil ng tawa.
“Clara,” sabi ko, “hindi muna kita kakainin.”
“Bakit po?”
“Masyado kang payat. Patatabain muna kita.”
Tiningnan niya ang tiyan niya.
“Kung ganoon, kaunti na lang po ang kakainin ko.”
Marahan ko siyang kinatok sa noo.
“Subukan mo at ipapakain ko sa iyo ang isang buong kaldero.”
Sa unang pagkakataon, bahagya siyang ngumiti.
Tatlong araw matapos siyang lumipat sa aking silid, nahuli ko siyang kumukuha ng minatamis na pili sa mesa.
Hindi ko siya pinagalitan. Sa halip, nagkunwari akong walang nakita.
Ngunit makalipas lamang ang ilang sandali, narinig ko ang pagbagsak ng mangkok.
Nakasubsob si Clara sa sahig, nanginginig at sumusuka. Maputla ang kanyang mukha at hirap siyang huminga.
Agad kong ipinatawag si Doktor Esteban.
Pagkatapos niyang suriin ang bata, biglang nagbago ang kanyang mukha.
“Doña Isabel,” mahinang sabi niya, “may lason ang minatamis.”
Parang nagyelo ang buong katawan ko.
Ngunit hindi pa siya tapos.
“Parehong-pareho ito ng lasong unti-unting pumatay kay Señora Elena.”
Napatingin ako sa mangkok.
Ako lamang ang kumakain ng minatamis na iyon.
At bago mawalan ng malay si Clara, hinawakan niya ang kamay ko at ibinulong ang salitang nagpatayo sa aking mga balahibo:
“Doña… nakita ko po kung sino ang naglagay…”
PARTE2
“Si Aling Marta po…”
Tuluyang pumikit si Clara.
Agad kong hinawakan ang kanyang mukha.
“Clara! Dumilat ka!”
“Buhay siya,” mabilis na sabi ni Doktor Esteban. “Ngunit kailangan nating mailabas agad ang lason sa katawan niya.”
Buong gabi kaming nakabantay.
Pinainom siya ng gamot, binalutan ng mainit na kumot, at hindi ako umalis sa tabi niya kahit minsan.
Sa labas ng silid, nakaluhod si Aling Marta. Siya ang matagal nang personal na katulong ni Doña Mercedes.
Nanginginig siya, ngunit hindi sa pagsisisi.
Sa takot.
“Hindi ako ang naglagay!” sigaw niya. “Bata lang iyan! Baka kung ano ang nakita!”
Lumabas ako ng silid at isinara ang pinto.
“Kung nagsisinungaling si Clara, bakit mo alam kung ano ang sinasabi niyang nakita?”
Natigilan siya.
“W-wala po akong alam…”
“Hindi ko pa sinabi kung saan inilagay ang lason.”
Namutla si Marta.
Ipinag-utos kong ikandado ang lahat ng tarangkahan ng Hacienda Villareal. Walang maaaring umalis—katulong man o kapamilya.
Pagsikat ng araw, bumalik si Rafael mula Maynila.
Galit siyang pumasok sa silid ko, ni hindi muna tinanong kung buhay pa ang anak niya.
“Anong kaguluhan ito? Bakit mo ikinulong si Marta?”
“May lumason kay Clara.”
Bahagyang nagbago ang kanyang mukha, ngunit agad din iyong tumigas.
“Baka panis lamang ang kinain niya.”
Ibinagsak ko sa harap niya ang mangkok.
“Iyon din ang lasong pumatay kay Elena.”
Sa wakas, napaupo siya.
Ngunit si Doña Mercedes ang unang nagsalita.
“Kalokohan! Patay na ang kerida at ngayo’y ginagamit mo ang anak niya para pagbintangan ang aming mga tauhan?”
Humarap ako sa biyenan ko.
“Ang minatamis ay inihanda para sa akin. Kung hindi ito ninakaw ni Clara, ako ang nalason.”
Nawala ang kulay sa mukha niya.
Sandali lamang iyon, ngunit nakita ko.
At tila narinig ko muli ang boses ni Elena:
“Kapag ako’y nawala, siya naman ang susunod nilang papatayin.”
Hindi niya sinabing kung sino ang unang target.
Paano kung matagal na niyang alam na pareho kaming nasa panganib?
Nang magkamalay si Clara kinahapunan, hawak pa rin niya ang aking daliri.
“Sabihin mo sa akin ang nakita mo,” mahinahon kong sabi.
“Pumasok po si Aling Marta. May dala siyang maliit na bote. May ibinuhos siya sa mangkok ninyo.”
“Bakit hindi ka sumigaw?”
“Sabi po niya gamot ninyo iyon. Pero pareho po ang bote sa nakita ko noon sa kuwarto ni Inay.”
Napatingin ako kay Doktor Esteban.
“Sigurado ka?”
Tumango si Clara. “Minsan po, nakita kong may ibinuhos siya sa tsaa ni Inay. Sinabi ko kay Inay, pero pinatahimik niya ako.”
“Bakit?”
“Sinabi niyang hindi pa tamang oras.”
May inilabas si Clara mula sa ilalim ng kanyang unan—ang manikang telang ibinigay ni Elena bago mamatay.
“Sinabi po ni Inay, kapag may nangyaring masama, ibigay ko ito sa inyo.”
Kinuha ko ang manika. Mas mabigat iyon kaysa karaniwang laruan.
Gamit ang maliit na gunting, binuksan ko ang tahi sa likod.
May nahulog na susi at isang nakarolyong liham.
Isabel,
Kung binabasa mo ito, malamang patay na ako.
Hindi ako nagkasakit nang kusa. Ilang buwan ko nang alam na may naglalagay ng lason sa gamot ko. Hindi ko agad sinabi dahil kailangan kong malaman kung sino ang tunay nilang gustong patahimikin.
Hindi ako ang kanilang pangunahing pakay.
Ikaw.
Nanginginig ang mga daliri ko habang ipinagpatuloy ang pagbabasa.
Sampung taon na ang nakalipas, bago pa ako dalhin ni Rafael sa hacienda, natuklasan kong palubog na sa utang ang pamilyang Villareal. Ang perang ginamit upang iligtas ang asukarera ay nagmula sa iyong dote at mga lupaing minana mo sa iyong ama.
Ngunit lihim na inilipat ni Doña Mercedes ang mga ari-arian sa pangalan ni Rafael gamit ang huwad mong lagda.
Noong subukan kong sabihin sa iyo, nahuli niya ako. Nagbanta siyang palalayasin ako at ipapadala si Clara sa malayong kumbento.
Kaya ginawa ko ang tanging paraan upang manatili akong malapit sa iyo.
Nagkunwari akong karibal mo.
Napaupo ako.
Biglang nagbalik sa isip ko ang lahat.
Tuwing inaagaw ni Elena ang susi sa bodega, kinabukasan ay may natutuklasan akong maling kuwenta.
Tuwing sinisira niya ang isang plorera o gumagawa ng eksena, nailalayo niya ako sa pagkaing inihanda ni Marta.
Noong itinumba ko ang mesa sa aking kaarawan, siya ang nagpadala ng bote ng alak—ngunit hindi ko napansing may nakalakip palang babala sa ilalim ng papel.
Hindi niya ako inaagawan ng kapangyarihan.
Pinipilit niya akong tingnan ang mga bagay na ayaw ng pamilya Villareal na makita ko.
Binuksan ko ang kabinet na tinutukoy sa liham gamit ang maliit na susi.
Naroon ang mga kopya ng titulo, listahan ng utang, mga resibo ng pagbebenta ng asukal, at mga dokumentong may huwad kong pirma.
Mayroon ding talaan ng mga biniling kemikal sa pangalan ni Marta.
Sa pinakahuling pahina ay naroon ang sulat-kamay ni Elena:
Hindi tayo magkaibigan, Isabel. Masyado kang matigas ang ulo para magkaroon ng kaibigan.
Ngunit sa lahat ng tao sa bahay na ito, ikaw lamang ang hindi yumuko sa mga Villareal.
Huwag mong hayaang yumuko rin si Clara.
Napapikit ako.
Sampung taon kaming nag-away habang palihim niya akong inililigtas.
At ako, sa aking pagmamataas, ay hindi man lamang nagtanong kung bakit hindi niya kailanman sinaktan ang bagay na tunay na mahalaga sa akin.
Kinabukasan, ipinatawag ko ang abogado ng aking yumaong ama at ang kapitan ng Guardia Civil sa bayan.
Sa bulwagan ng mansiyon, humarap sa amin sina Rafael, Doña Mercedes at Aling Marta.
Inilatag ni Attorney Mateo Lim ang mga dokumento.
“Ang Hacienda Santa Lucia, ang asukarera at tatlong bodega sa Batangas ay binili gamit ang salaping minana ni Doña Isabel,” paliwanag niya. “Ang paglilipat sa pangalan ni Don Rafael ay walang bisa dahil peke ang kanyang lagda.”
Namula si Rafael.
“Isabel, kaya nating ayusin ito bilang mag-asawa.”
“Mag-asawa?” Tumawa ako. “Hindi mo nga pinuntahan ang babaeng sinasabi mong pinakamamahal mo habang naghihingalo siya.”
“May mahalagang pulong ako!”
“Mas mahalaga kaysa sa ina ng anak mo?”
Hindi siya nakasagot.
Biglang lumuhod si Marta.
“Pinilit lamang po ako ni Doña Mercedes!”
Napalingon ang lahat sa biyenan ko.
“Sinungaling!” sigaw nito.
Ngunit inilabas ng kapitan ang isang maliit na bote mula sa silid ni Marta. Kapareho iyon ng bote sa talaan ni Elena.
Humagulgol si Marta.
“Sinabi niyang kaunting-kaunti lang! Gusto lamang niyang manghina si Doña Isabel para si Don Rafael na ang lubos na mamahala sa hacienda!”
“At si Elena?” tanong ko.
“Napansin niya po. Nagsimula siyang mangolekta ng ebidensiya. Kaya… kaya ipinagpatuloy namin sa kanya ang lason.”
Napatayo si Rafael.
“Inay, totoo ba ito?”
Hindi siya sinagot ni Doña Mercedes. Sa halip, ako ang hinarap niya.
“Lahat ng ginawa ko ay para sa pangalan ng pamilya! Kung hindi kita kinontrol, matagal mo nang kinuha ang lahat!”
“Hindi ko kailangang kunin ang pag-aari ko.”
Iyon ang unang pagkakataong tuluyang natahimik ang babaeng buong buhay niyang pinatahimik ang lahat.
Inaresto si Marta at Doña Mercedes dahil sa tangkang pagpatay, pandaraya at pamemeke ng mga dokumento.
Hindi nakulong si Rafael, ngunit nawala sa kanya ang pamamahala sa hacienda. Sa tulong ni Attorney Lim, nabawi ko ang lahat ng lupain at salaping inilipat gamit ang huwad kong pirma.
Nakiusap siyang manatili ako.
“Isabel, asawa mo ako.”
“Sa papel lamang.”
“Paano si Clara? Anak ko siya.”
“Anak mo siya noong kailangan niyang proteksiyon. Pero wala ka. Anak mo siya noong namamatay ang kanyang ina. Pero nasa salu-salo ka.”
Hindi ko siya pinagkaitan ng pagkakataong makita ang bata. Ngunit hindi ko rin hinayaang gamitin niya si Clara upang manatili sa buhay ko.
Makalipas ang ilang buwan, pinawalang-bisa ang aming pagsasama dahil sa pandaraya at matagal na pagpapabaya.
Nanatili sa akin si Clara.
Noong una, tuwing may nakahain na empanada, pinaghihinalaan niya akong pinag-iisipan ko pa rin siyang gawing palaman.
Hanggang isang araw, inilapag ko sa harap niya ang isang malaking pinggan.
“Ano po ang laman?” kinakabahan niyang tanong.
“Batang matigas ang ulo.”
Napahawak siya sa pisngi.
Pagkatapos ay kinagat ko ang empanada.
“Manok lamang,” sabi ko. “Hindi ka pa rin sapat na mataba.”
Napangiti siya at yumakap sa akin.
Lumipas ang mga taon.
Lumaki si Clara—o Marga, gaya ng tawag ko sa kanya—na matalino, matapang at mahilig pa rin sa bawang.
Tinuruan ko siyang magbasa ng kontrata, humawak ng kuwenta, at huwag basta maniwala sa lalaking nagsasabing ang pagmamahal ay sapat nang dahilan para isuko ng babae ang kanyang pangalan at ari-arian.
Tuwing kaarawan niya, pumupunta kami sa puntod ni Elena.
Sa ikasampung taon ng kanyang kamatayan, inilapag ni Marga ang isang palumpon ng puting rosas.
“Inay,” sabi niya, “hindi ako pinabayaan ni Doña Isabel.”
“Doña pa rin?” tanong ko.
Tumingin siya sa akin at ngumiti.
“Inay Isabel.”
Doon lamang tuluyang bumigay ang pusong sampung taon kong ipinagmamalaking bato.
Sa harap ng puntod ng babaeng inakala kong pinakamatinding kaaway ko, niyakap ko ang anak niyang itinuring ko nang sarili.
“Ang ina mo,” bulong ko, “ang pinakainis na babaeng nakilala ko.”
Tumawa si Marga habang umiiyak.
“Pero mahal ninyo siya, hindi po ba?”
Tumingin ako sa pangalan ni Elena na nakaukit sa bato.
“Hindi ko alam kung pagmamahal ang tawag doon.”
Marahang humampas ang hangin sa mga puno.
Ngunit sa puso ko, para bang narinig ko muli ang kanyang mapang-asar na tawa.
Iniwan ko sa ibabaw ng puntod ang isang bote ng lambanog at isang maikling liham:
Tama ka. Napakatahimik nang mawala ka.
At oo—labis akong nalungkot.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Hindi lahat ng taong kumokontra sa atin ay tunay na kaaway, at hindi lahat ng nagsasabing mahal tayo ay kakampi natin. Minsan, ang pag-ibig ay hindi dumarating bilang matatamis na salita—kundi bilang katotohanang ipinaglalaban, batang pinoprotektahan, at tapang na tumayo laban sa sariling pamilya.
