Bahagi 4: Nang Lumabas ang Huling Resibo, Pareho Silang Nawalan ng Pera, Tiwala at Pamilyang Akala Nila’y Hindi Aalis
Bahagi 4: Nang Lumabas ang Huling Resibo, Pareho Silang Nawalan ng Pera, Tiwala at Pamilyang Akala Nila’y Hindi Aalis
“Gabriel.”
Isang salita lang ang nasabi ko.
Pero parang mas mabigat iyon kaysa anumang sigaw.
Hindi siya makatingin sa akin.
“Paliwanag.”
Tahimik ang buong function hall.
May mahigit limampung tao roon.
Mga dating kaklase.
Mga marino.
Mga asawa nila.
Mga kamag-anak.
Mga kaibigan ni Anton.
At sa gitna ng lahat, ang sarili kong asawa ay nakatayo na parang batang nahuling nagsisinungaling.
“Mika…”
“Paliwanag.”
“Hindi ganoon ang iniisip mo.”
Napatawa ako.
Ilang beses ko nang narinig ang linyang iyon?
Hindi ganoon.
Walang malisya.
Kaibigan lang.
Biyuda siya.
Kawawa siya.
May pangako ako.
Lagi na lang may dahilan.
“Kung hindi ganoon,” sabi ko, “ano ang reservation na nakapangalan sa inyong dalawa?”
Nagmamadaling sumagot si Trisha.
“Investment lang iyon!”
Napalingon sa kanya ang lahat.
“Shut up.”
Matalim ang boses ni Anton.
Nanigas siya.
Hindi ko kailanman nakitang ganoon kagalit ang isang taong halos hindi makalakad.
“Anton, pakinggan mo muna ako.”
“Labing-isang buwan kitang hindi nakita.”
Nanginginig ang boses niya.
“Labing-isang buwan akong nagising sa ospital na hindi ko alam kung makakauwi pa ako.”
Tumulo ang luha sa mukha niya.
“Ang iniisip ko araw-araw, baka nag-iisa ka.”
Napayuko ang ilan sa mga tao.
“Akala ko baka wala kang pambayad sa bahay.”
Humigpit ang hawak niya sa tungkod.
“Akala ko baka nahihirapan si Mama.”
Huminga siya nang malalim.
“Kaya nang sabihin sa akin na may perang na-release sa pamilya, gumaan ang loob ko.”
Tumingin siya kay Trisha.
“Hindi ko alam ginagamit mo pala para bumili ng kotse.”
Nanlaki ang mata ni Gabriel.
“Kotse?”
Mabilis na napalingon si Trisha sa kanya.
“Gabriel…”
Ngumiti nang mapait si Anton.
“Ayan.”
Tiningnan niya ang dating kaibigan.
“Hindi mo rin pala alam lahat.”
Naglabas ang abogado ng shipping company na kasama ni Anton ng ilang photocopy.
Hindi ko alam na naroon pala siya sa gilid ng hall.
“Hindi pa final ang findings,” sabi nito, “pero may documented expenditures na hinihingan ng paliwanag.”
Naglapag siya ng papel.
₱62,000 — down payment sa sasakyan.
₱84,500 — appliances.
₱39,000 — hotel at restaurant expenses.
₱110,000 — reservation fee para sa property.
₱28,000 — jewelry.
At ilang cash withdrawals na walang paliwanag.
Nanlaki ang mata ko sa isang entry.
Parehong jewelry store.
Parehong petsa ng resibong nakita ko sa drawer namin.
“Gabriel.”
Napalingon siya.
“Iyong pendant na sinabi mong binili mo para alalahanin si Anton…”
Nanigas siya.
Tumingin ako kay Trisha.
“…iyan ba?”
Nakasuot sa leeg niya ang manipis na gintong kuwintas.
Mabilis niya iyong hinawakan.
Walang nakapagsalita.
Sapat na ang kilos niya.
“Hindi memorial gift iyon, ano?”
Mahina kong tanong.
“Mika…”
Si Gabriel.
Hindi ako lumingon.
“Sinungaling ka.”
“Hindi.”
Lumapit siya.
“Hindi kita niloko.”
“Pero nagsinungaling ka.”
“May dahilan.”
“Sabihin mo.”
Pinilit niyang huminga.
“Gusto kong tulungan si Trisha makabangon.”
“Sa pamamagitan ng alahas?”
“Hindi iyon—”
“At condominium?”
“Investment iyon.”
“Bakit kayong dalawa ang nakapangalan?”
Hindi siya sumagot.
Si Anton ang nagsalita.
“May sagot ako riyan.”
Kinuha niya ang isang dokumento.
“Reservation form.”
Inabot niya kay Tita Celeste.
Sinilip iyon ng abogado.
Tumaas ang kilay niya.
Pagkatapos ay inabot sa akin.
Sa ilalim ng pangalan ni Trisha Navarro at Gabriel Sarmiento, may seksyon para sa purpose of purchase.
May sulat-kamay:
Future rental property / shared investment.
Shared.
Pareho silang pumirma.
Pumikit ako.
Hindi ko alam kung alin ang mas masakit.
Ang malaman na may tinatago sila.
O ang makitang nagplaplano silang magkasama habang ako ay nagbabalak pa kung paano namin bubuuin muli ang pamilya namin.
“Nagsimula iyon noong sinabi ni Trisha na gusto niyang magkaroon ng income,” mabilis na paliwanag ni Gabriel. “Sabi niya kapag hindi na siya umaasa sa tulong, makakapagsimula siyang muli.”
“Tulong?”
Napatawa si Anton.
“Pera ko ang ginamit niya.”
Sumigaw si Trisha.
“Akala ko patay ka!”
Muling natahimik ang lahat.
Napahawak siya sa bibig.
Mali ang nasabi niya.
Napakalinaw.
Kung akala niyang patay si Anton, bakit pinakinggan niya nang apat na beses ang voice message?
Lumapit nang kaunti si Anton.
“Ulitin mo.”
Hindi siya nagsalita.
“Sabi mo akala mo patay ako?”
“Anton…”
“Tatlong linggo matapos ang aksidente, pinakinggan mo ang boses ko.”
“Akala ko scam!”
“Apat na beses?”
“Hindi ko alam!”
“Tinawagan mo ba ang shipping company?”
Walang sagot.
“Tinawagan mo ba si Mama?”
Tahimik.
“Tinawagan mo ba ang embahada?”
Wala.
“Ni isang beses?”
Humagulgol si Trisha.
“Takot ako!”
“Hindi.”
Umiling si Anton.
“Komportable ka.”
Tumama ang dalawang salitang iyon sa buong silid.
“Komportable ka sa papel ng biyuda.”
Napatingin si Trisha sa paligid.
“Hindi ninyo naiintindihan!”
Biglang tumaas ang boses niya.
“Alam ba ninyo kung gaano kahirap ang maghintay? Araw-araw akong tumitingin sa telepono! Araw-araw akong umaasang may balita!”
“May balita.”
Sabi ni Anton.
“Ako mismo ang nagpadala.”
Napaatras siya.
Hindi na makasagot.
Doon sumingit si Gabriel.
“Pare, ako ang kausapin mo.”
Tumingin si Anton sa kanya.
“Bakit?”
“Kasalanan ko rin.”
Napatingin ako.
Sa wakas.
Unang pagkakataon yata mula nang magsimula ang lahat na hindi niya agad ipinagtanggol si Trisha.
“Hindi ko alam na buhay ka,” sabi ni Gabriel. “Pero… may mga bagay akong dapat hindi ginawa.”
Natawa si Anton nang mapait.
“Mga bagay?”
Huminga si Gabriel.
“Madaming gabi akong nandoon.”
“Alam ko.”
“Tinulungan ko siya sa bills.”
“Pera ng asawa mo.”
Napatingin sa akin si Anton.
May lungkot sa mata niya.
Hindi paninisi.
Parang ngayon lang niya naunawaan na hindi lamang siya ang niloko sa kuwentong ito.
“At hinayaan kong maging dependent siya sa akin.”
Patuloy si Gabriel.
“Hindi ko napansin na…”
Huminto siya.
“Na ano?”
Tanong ko.
Hindi niya ako matingnan.
“Na nasisira na ang kasal natin.”
Sa ibang panahon, baka sapat na ang pag-amin na iyon para umiyak ako at yumakap sa kanya.
Pero hindi na.
Dahil hindi aksidente ang labing-isang buwan.
Hindi isang maling gabi.
Hindi isang hindi sinasadyang pagkakamali.
Labing-isang buwan iyon ng maliliit na desisyon.
Bawat tawag na hindi niya sinagot.
Bawat perang hindi niya ipinaliwanag.
Bawat gabing pinili niyang pumunta sa kabilang unit.
Bawat pagkakataong sinabi niyang ako ang selosa.
Bawat sandaling pinaniwala niya akong masama akong tao dahil ayaw kong ibigay sa ibang babae ang lugar na para sa asawa.
“Napansin mo.”
Mahina kong sabi.
“Pinili mo lang huwag pansinin.”
Tumulo ang luha sa mukha niya.
“Mika…”
“Hindi mo ako nawala ngayon.”
Tumingin ako sa kanya.
“Nawala mo ako noong nasa operating room ako at hindi kita matawagan.”
Napayuko siya.
“Nawala mo ako noong sinabi mong wala tayong pera para sa pagpapagamot ko pero may pera ka para sa kotse niya.”
Huminga ako nang nanginginig.
“At tuluyan mo akong nawala noong pinaniwala mo akong kasalanan kong nasasaktan ako.”
Wala nang sumubok magsalita.
Lumapit sa akin si Papa.
Pero itinaas ko ang kamay.
Kaya ko pa.
May isa pa akong kailangang marinig.
Tumingin ako kay Trisha.
“May nangyari ba sa inyo?”
Napasinghap ang ilang tao.
Biglang nagsalita si Gabriel.
“Wala!”
Hindi ko siya tinanong.
Si Trisha ang tinitigan ko.
“Hindi ikaw.”
Pinandilatan siya ni Gabriel.
“Trisha.”
Napakagat siya sa labi.
“Tinanong kita.”
Tahimik.
“May nangyari ba sa inyo?”
“Naghalikan lang kami.”
Parang may malaking bagay na bumagsak sa sahig.
Hindi ko alam kung totoong may nalaglag o sa loob ko lang iyon.
Nanlaki ang mga mata ni Gabriel.
“Trisha!”
“Bakit?”
Bigla siyang sumigaw.
“Ano pa bang silbi ng pagsisinungaling ngayon?”
Namumula ang mukha niya.
“Isang beses lang!”
Tumingin siya sa akin.
“Lasing kami!”
Hindi ko narinig ang kasunod niyang sinabi.
Nag-echo lang sa isip ko ang dalawang salita.
Isang beses.
Hindi ko kailangang malaman kung may higit pa.
Isang beses ay sapat.
Lumingon ako kay Gabriel.
Puti ang mukha niya.
“Mika, makinig ka.”
“Hindi.”
“Hindi iyon—”
“Wala na akong kailangang marinig.”
Hinawakan niya ang braso ko.
Agad kong inalis.
“Mika, please.”
Nakita kong nanginginig ang mga mata niya.
“Lasing ako.”
“Kahit lasing ka, alam mong may asawa ka.”
“Pinagsisisihan ko.”
“Pagkatapos?”
Tahimik siya.
“Kinaumagahan, bumalik ka ba sa akin at sinabi mo?”
Hindi.
“Lumayo ka ba sa kanya?”
Hindi.
“Tumigil ka bang pumunta sa bahay niya?”
Hindi.
“Tumigil ka bang bigyan siya ng pera?”
Hindi.
Iyon ang tunay na sagot.
Hindi mahalaga kung isang halik lamang.
Ang pagtataksil ay hindi nagsimula sa labi.
Nagsimula iyon sa paulit-ulit na pagpili.
At sa bawat pagkakataong maaari siyang umatras, lumapit pa siya.
“Gabriel.”
Malamig na ang boses ko.
“Bukas, kakausapin ka ng abogado ko.”
Napatingin siya kay Tita Celeste.
“Ano ibig mong sabihin?”
“Maghihiwalay tayo.”
“Mika—”
“Hindi ito pagbabanta.”
Kinuha ko ang wedding ring ko.
Hindi ko itinapon.
Hindi ko ibinigay kay Trisha.
Inilapag ko lamang sa ibabaw ng reservation form.
“Desisyon na ito.”
Pagkatapos ay umalis ako.
Hindi ko tinapos ang gathering.
Hindi ko kailangan.
Pero hindi doon natapos ang lahat.
Sa sumunod na dalawang linggo, isa-isang lumabas ang mga bagay na matagal nilang itinago.
Hindi pala apartment investment lamang ang plano nila.
May mga mensahe si Trisha kay Gabriel tungkol sa “panibagong simula.”
May screenshot na ipinakita ni Anton mula sa lumang cloud backup ng asawa niya.
Kapag settled na lahat, hindi ko na kailangang umasa sa kahit sino.
Sagot ni Gabriel:
Hintayin nating malinaw na ang status ni Anton.
Hindi iyon direktang pag-amin na may balak silang magsama.
Pero sapat para malaman kong pinag-uusapan nila ang hinaharap na hindi ako kasali.
May isa pang mensahe.
Mula kay Trisha.
Hindi ka naman masaya sa bahay ninyo.
At ang sagot ng asawa ko:
Complicated.
Isang salita.
Complicated.
Pitong taon akong naghintay bago niya ako pakasalan.
Dalawang taon akong asawa niya.
Isang operasyon ang pinagdaanan kong mag-isa.
Daan-daang gabing hinintay ko siyang umuwi.
At sa ibang babae, isang salita lang pala ang paglalarawan sa buhay namin.
Complicated.
Hindi na ako nagalit nang makita ko iyon.
May mga sakit na kapag lumampas na sa sukdulan, nagiging katahimikan.
Samantala, mas mabilis bumagsak ang mundo ni Trisha.
Dahil sa mga dokumentong nakita ng shipping company, pinahinto ang natitirang claims habang iniimbestigahan ang maling deklarasyon.
Hindi ko alam kung ano ang magiging pinal na desisyon ng korte sa mga kasong may kinalaman sa pera, at hindi rin iyon ang sentro ng buhay ko.
Pero nagsampa si Anton ng reklamo tungkol sa mga perang kinuha mula sa account na para sana sa kanilang pamilya.
Nag-file din siya ng legal separation.
Sa unang pagkakataon, tumigil siyang tawagin si Trisha na asawa sa harap namin.
Pangalan na lamang.
“Trisha.”
Wala nang “mahal.”
Wala nang “asawa ko.”
May mga relasyon talagang namamatay bago pa makumpleto ang papeles.
Si Gabriel naman ay kinailangang sumagot sa sarili niyang opisina.
Hindi dahil nangaliwa siya.
Kundi dahil lumabas sa records na ilang beses niyang nagamit ang government service vehicle para sa personal na lakad ni Trisha habang naka-duty.
May isang insidente pa na umalis siya sa assigned area nang walang wastong clearance dahil isinugod niya raw si Trisha sa isang private clinic dahil sa “panic attack.”
Hindi ko alam kung anong magiging pinal na administrative sanction.
Hindi ako nakialam.
Hindi rin ako lumapit kay Papa para gamitin ang pangalan niya.
Iyon ang ipinangako ko sa sarili ko.
Hindi ko sisirain si Gabriel.
Hindi ko rin siya ililigtas.
Hayaan kong ang mga desisyon niya ang humabol sa kanya.
Tatlong linggo matapos ang gabi sa maritime center, pumunta siya sa bahay ni Papa.
Umaga iyon.
Umuulan.
Nakaupo ako sa veranda habang umiinom ng kape nang huminto ang motor niya sa labas.
Hindi ko siya pinapasok.
Ako ang lumabas.
Payat siya.
May maitim na bilog sa ilalim ng mga mata.
Wala na ang relo ni Anton.
Wala ring singsing sa daliri niya.
“Mika.”
“Ano kailangan mo?”
Parang nasaktan siya sa tono ko.
“Puwede ba tayong mag-usap?”
“Nag-uusap tayo.”
“Hindi dito.”
“Dito lang.”
Tumingin siya sa gate.
Nasa loob si Papa.
Alam kong nakikita niya kami mula sa bintana, pero hindi siya lumalabas.
“Iniwan ako ni Trisha.”
Napatingin ako kay Gabriel.
Hindi ko mapigilang matawa nang mahina.
“Ano ang inaasahan mong maramdaman ko?”
“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”
“Bakit mo sinabi?”
“Gusto kong malaman mong wala na akong contact sa kanya.”
“Gabriel…”
Umiling ako.
“Hindi siya ang dahilan kung bakit hindi ako babalik.”
Napakunot ang noo niya.
“Siya ang pinagmulan ng lahat.”
“Hindi.”
“Kung hindi siya—”
“Kung hindi siya, may iba.”
Napatahimik siya.
“Dahil ang problema ay hindi lamang isang babaeng lumapit sa iyo.”
Lumapit ako sa gate.
“Ang problema, tuwing kailangan kong piliin mo ako, lagi mong iniisip na unreasonable ako.”
Tumingin siya sa lupa.
“Hindi ko nakita.”
“Nakita mo.”
Mariin kong sagot.
“Sinabi ko sa iyo.”
“Galit ka.”
“Sinabi ko sa iyo noong hospital.”
“Mika—”
“Sinabi ko sa iyo noong anniversary natin.”
Napapikit siya.
“Sinabi ko sa iyo noong ginagamit mo ang pera natin para sa kanya.”
Bumagsak ang balikat niya.
“Sinabi ko sa iyo nang paulit-ulit.”
Tumahimik ako.
“Hindi mo ako hindi narinig.”
Tumingin ako sa mata niya.
“Hindi mo lang ako pinaniwalaan.”
Tumulo ang luha niya.
Sa pitong taon na minahal ko si Gabriel, iilang beses ko lang siyang nakitang umiyak.
Dati, kapag umiiyak siya, parang automatic na gusto ko siyang yakapin.
Ngayon, wala akong naramdaman kundi lungkot para sa dalawang taong nasayang namin.
“Mahal pa rin kita.”
Bulong niya.
Matagal bago ako sumagot.
“Mahal din kita noon.”
Namilog ang mata niya.
“Noon?”
Tumango ako.
“Ang pagmamahal ay hindi certificate na walang expiration.”
Mabilis niyang pinunasan ang mukha niya.
“Bigyan mo ako ng pagkakataon.”
“Binigyan kita.”
“Isa pa.”
“Marami.”
“Magbabago ako.”
“Magbago ka.”
Huminga ako.
“Pero huwag para mabawi ako.”
Hindi niya naitago ang sakit sa mukha.
“Para sa sarili mo.”
Iyon ang huling mahabang usapan namin bilang mag-asawa.
Hindi naging mabilis ang legal process.
Walang mahiwagang pirma na kinabukasan ay malaya na kami.
May counseling.
May meeting sa abogado.
May paghahati ng ari-arian.
May mga araw na gusto kong sumigaw dahil pakiramdam ko kahit matapos ang relasyon, kailangan ko pa ring ubusin ang lakas ko sa mga papeles.
Pero pinili kong tapusin nang maayos.
Ang maliit na lupa sa Minglanilla ay ipinagbili namin.
Ang parte ko, inilagay ko sa sariling account.
Isinara namin ang joint credit line.
Kinuha ko ang mga gamit na sa akin.
Iniwan ko sa kanya ang karamihan sa furniture.
Hindi ko kailangan ng sofa kung saan siya natutulog matapos manggaling sa unit ni Trisha.
Hindi ko kailangan ng dining table kung saan paulit-ulit akong naghintay sa pagkaing lumalamig.
Mas gusto kong magsimula sa halos walang laman na lugar.
Makalipas ang limang buwan, lumipat ako sa isang maliit na townhouse sa Liloan.
Dalawang kuwarto lang.
May maliit na balkonahe.
May puno ng calamansi sa likod na bakuran.
Noong unang gabi ko roon, wala pa akong dining table.
Umupo ako sa sahig.
Kumain ako ng pancit canton sa paper bowl.
Tahimik ang paligid.
Walang naghihintay sa akin.
Walang kailangang tawagan.
Walang babaeng kakatok sa pinto at kukunin ang taong mahal ko.
At doon ko napagtanto na may katahimikang malungkot.
Pero mayroon ding katahimikang ligtas.
Mas pinili ko ang pangalawa.
Si Anton naman ay unti-unting gumaling.
Hindi na siya gumamit ng tungkod makalipas ang ilang buwan.
Nagpatuloy ang rehabilitation niya sa Cebu.
Paminsan-minsan nagkikita kami dahil naging malapit si Papa sa pamilya niya habang inaayos ang repatriation.
Isang araw, nagkape kami.
Dalawa lang kami.
“May tanong ako,” sabi niya.
“Ano?”
“Galit ka ba sa akin?”
Nagulat ako.
“Bakit?”
“Kung hindi ako nawala…”
Umiling ako bago pa niya matapos.
“Hindi ikaw ang gumawa ng mga desisyon nila.”
Tahimik siya.
“Pero ako ang dahilan kung bakit sila nagkalapit.”
“Hindi.”
Inilapag ko ang tasa ko.
“Ang trahedya ay pagkakataon lang. Hindi iyon pahintulot.”
Tumango siya.
Matagal siyang tumingin sa kape.
“Pinatawad mo na ba si Gabriel?”
Napaisip ako.
“Hindi ko alam kung pagpapatawad ang tawag.”
“Anong tawag mo?”
“Hindi ko na siya gustong parusahan.”
Ngumiti siya nang bahagya.
“Pero hindi ibig sabihin gusto ko siyang balikan.”
“Fair.”
“Eh ikaw?”
Napatingin siya sa labas.
“Hindi ko na rin gustong gumising araw-araw na ang iniisip ay si Trisha.”
Huminga siya.
“Kapag ang isang tao ang sumira sa buhay mo, parang insulto kung ibibigay mo pa sa kanya ang bawat susunod na araw.”
Hindi ko makalimutan ang sinabi niyang iyon.
Dahil tama siya.
Kaya tumigil ako sa pagsilip sa social media ni Trisha.
Tumigil ako sa pagtatanong kung ano na ang nangyari sa administrative case ni Gabriel.
Tumigil ako sa pakikinig sa mga tsismis mula sa dati naming kakilala.
Pero may mga balitang kusang dumarating.
Nalugi raw ang reservation sa property dahil nakansela ang transaksiyon.
Naibalik lamang ang bahagi ng pera matapos ibawas ang penalties.
Naibenta ni Trisha ang sasakyan para bayaran ang ilang obligasyon.
Lumipat siya mula sa condominium.
Hindi ko alam kung saan.
Hindi ko tinanong.
Si Gabriel naman ay na-reassign sa isang post malayo sa Cebu habang inaayos ang disciplinary findings.
Paminsan-minsan, nagpapadala siya ng mensahe.
Kumain ka na?
Hindi ako sumasagot.
Birthday ni Tito Ramon. Batiin mo siya para sa akin.
Minsan sinasagot ko ng “Sige.”
Minsan hindi.
Hanggang sa isang araw, may dumating na malaking kahon sa bahay ko.
Akala ko mula sa online order.
Pero nang buksan ko, nakita ko ang mga lumang gamit ko.
Mga litrato.
Mga sulat noong college.
Mga ticket sa sine.
At isang maliit na lalagyan.
Nasa loob ang wedding ring niya.
May kasamang papel.
Tatlong linya lamang.
Hindi ko na hihilinging bumalik ka.
Salamat sa mga taon na minahal mo ako nang mas mabuti kaysa sa minahal kita.
Sana maging maayos ka.
Matagal kong tinitigan ang sulat.
Pagkatapos ay umiyak ako.
Hindi dahil gusto ko siyang balikan.
Kundi dahil iyon ang unang pagkakataon na naramdaman kong talagang tinanggap niyang tapos na.
Minsan, closure ay hindi malaking eksena.
Hindi pagluhod.
Hindi habulan sa airport.
Hindi sigaw sa ulan.
Minsan, closure ay isang tao na sa wakas ay huminto sa paghingi ng pagkakataong wala ka nang gustong ibigay.
Isinara ko ang kahon.
At iyon ang huling gabi na iniyakan ko si Gabriel Sarmiento.
Isang taon matapos ang pagbabalik ni Anton, nagkaroon ng maliit na gathering sa bahay ng kanyang ina.
Hindi memorial.
Birthday niya.
May lechon.
May karaoke.
May dalawang batang pamangkin niyang tumatakbo sa sala.
Nang gabing iyon, nakita ko siyang nakatayo sa balcony.
Lumapit ako.
“Anong iniisip mo?”
“Na isang taon na pala.”
“Masaya ka?”
Nag-isip siya.
“Oo.”
Ngumiti siya.
“Hindi tulad ng dati.”
“Ano ibig sabihin?”
“Dati, kapag sinasabi kong masaya ako, ibig kong sabihin kumpleto ang plano ko.”
Tumingin siya sa mga taong nasa loob.
“Ngayon, sapat na sa akin na tahimik ang isip ko.”
Napangiti ako.
“Gets ko.”
Sabay kaming tumingin sa Cebu skyline.
Walang romance.
Walang biglaang bagong pag-ibig.
Hindi ko kailangan ng lalaking papalit agad kay Gabriel para masabing naging maganda ang ending ko.
Ang magandang ending ko ay nangyari noong natuto akong huwag sukatin ang halaga ko batay sa kung sino ang pumipili sa akin.
Makalipas ang ilang buwan, binuksan ko ang sarili kong maliit na design consultancy.
Matagal ko nang gustong gawin iyon pero ipinagpaliban ko dahil lagi kong iniisip ang schedule ni Gabriel.
Ang una kong malaking proyekto ay renovation ng isang community training center para sa pamilya ng mga seafarer.
Nang araw ng opening, naroon si Papa.
Nasa unang hanay.
Pagkatapos ng programa, tahimik niyang inabot sa akin ang maliit na sobre.
“Para saan ito?”
“Buksan mo.”
May litrato sa loob.
Ako.
Nakatayo sa harap ng bagong building.
Ngumingiti.
Sa likod ng litrato, sulat-kamay niya:
Anak, ito iyong mukhang matagal kong gustong makita ulit.
Napatawa ako habang umiiyak.
“Pa naman.”
“Bakit?”
“Drama.”
“Kanino ka nagmana?”
Niyakap ko siya.
At sa yakap na iyon, naisip ko ang babaeng ako isang taon na ang nakaraan.
Iyong nakaupo sa dining table.
Iyong naghihintay sa asawa niyang nag-aayos daw ng heater sa bahay ng ibang babae.
Iyong nagtanong sa sarili kung baka masyado nga siyang selosa.
Kung baka dapat mas maging understanding.
Kung baka siya ang problema.
Kung puwede ko lang siyang balikan, isang bagay lang ang sasabihin ko.
Hindi lahat ng pagtitiis ay pagmamahal.
Hindi lahat ng pag-unawa ay kabutihan.
At hindi lahat ng pagsuko ay pagkatalo.
Minsan, ang pinakamatapang na paraan ng pagmamahal sa sarili ay ang umalis sa pintong paulit-ulit kang iniiwan sa labas.
Si Gabriel ang pumili kay Trisha nang maraming beses.
Si Trisha ang pumili ng pera at kasinungalingan.
Si Anton ang pumiling huwag ubusin ang natitirang buhay sa paghihiganti.
At ako?
Sa wakas, pinili ko ang sarili ko.
Hindi dahil wala na akong minahal.
Kundi dahil natutunan kong ang isang pusong tapat ay hindi dapat mamalimos ng lugar sa sarili nitong tahanan.
At noong gabing umuwi ako mula sa opening ng training center, inilapag ko ang susi sa mesa ng sarili kong bahay.
Walang dalawang plato.
Walang malamig na pagkain.
Walang katok mula sa kabilang unit.
Binuksan ko ang bintana.
Pumasok ang malamig na hangin mula sa labas.
At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, hindi ako naghihintay kung sino ang uuwi.
Nasa bahay na ako.
At sapat na iyon.
