Akala Ko Mahirap ang Asawa Kong Kargador sa Construction, Hanggang Makita Ko Siyang Bumibili ng Gatas at Gintong Pulseras Para sa Ibang Babae Habang Utang ang Gatas ng Anak Namin — At Noon Ko Nalaman Kung Saan Napunta ang Lahat ng Luha Ko
Tatlong beses akong nangutang ng gatas para sa bunso namin.
Pero noong gabing iyon, nakita ko ang asawa kong “walang pera” na nag-aabot ng makapal na sobre ng cash sa isang babaeng buntis.
Sa pulso ng babae, kumikislap ang gintong pulseras na minsan ko lang pinangarap mahawakan.
At ang pinakamasakit?
Habang ako’y halos lumuhod para makahingi ng isang lata ng gatas, siya naman pala ang bumibili ng imported vitamins para sa anak ng ibang babae.
Ang pangalan ko ay Lira Manalastas. Tatlumpu’t dalawang taong gulang, ina ng tatlong anak, at asawa ni Rodel Mercado.
Sa pagkakaalam ng lahat, construction worker ang asawa ko sa Pasig. Minsan daw nagbubuhat ng semento, minsan nagkakarga ng bakal, minsan naghahalo ng buhangin sa ilalim ng araw. Sahod daw niya, labing-isang libong piso kada buwan kung hindi mababawasan dahil sa utang, abono, at delay sa sahod.
Kaya tinanggap ko ang buhay namin.
Tinanggap kong ang ulam namin ay madalas itlog, tuyo, o lugaw na may konting malunggay. Tinanggap kong ang uniporme ni Aya, panganay kong siyam na taon, ay paulit-ulit kong tinatahi sa laylayan. Tinanggap kong si Mika, pitong taong gulang, ay hindi ko na maipasok sa drawing class kahit hilig na hilig niyang gumuhit ng bahay, pamilya, at araw.
Tinanggap ko ring kapag gabi, habang pinapadede ko ang bunso naming si Timo, kailangan kong bilangin ang natitirang scoop ng gatas na parang bilang ng hininga.
Pero si Rodel, kahit hirap na hirap na kami, nagpumilit pang sundan ang dalawang anak naming babae.
“Isa pa, Lira,” sabi niya noon habang naghahapunan kami ng sardinas. “Baka lalaki na. Para may magmana ng apelyido at kung anong meron tayo.”
Napatawa ako nang mapait.
“Rodel, anong mamanahin? Yung electric fan nating kailangan munang hampasin bago umikot?”
Ngumiti lang siya, parang biro lang lahat.
Nang ipinanganak si Timo, masaya siya. Sobra. Bitbit niya ang sanggol, paulit-ulit na sinasabing, “May tagapagmana na ako.”
Akala ko noon, pride lang ng ama. Akala ko, mahal lang niya ang anak naming lalaki.
Hanggang sa dumating ang araw na hindi na ako makakuha ng gatas sa tindahan ni Ate Lorna.
“Lira,” mahina niyang sabi habang hawak ang listahan ng utang ko, “hindi sa ayaw kitang tulungan. Pero tatlong lata na ang hindi pa bayad.”
Nanginginig ang kamay kong niyakap si Timo.
“Isang maliit lang, Ate. Kahit yung pinakamura. Bukas maglalaba ako sa kapitbahay. Babayaran ko rin.”
Tumingin siya sa bata. Naawa. Binigyan niya ako ng isang lata, pero bago ako umalis, tinanong niya, “Hindi talaga nagbibigay si Rodel?”
Umiling ako.
“Delayed daw sahod sa construction.”
May kung anong biglang nagbago sa mukha ni Ate Lorna.
“Lira… kahapon nakita ko siya sa mall.”
Nanigas ako.
“Saan?”
“Sa baby store sa Megamall. May kasama siyang babae. Buntis yata. Bumili siya ng imported milk formula, vitamins, at diaper na mahal. Tapos yung babae, may suot na gintong pulseras.”
Parang may bumagsak na hollow block sa dibdib ko.
Hindi ako umiyak. Hindi ako nagwala. Umuwi ako, iniwan si Timo kay Aling Cely sa katabing bahay, saka dumiretso sa construction site na laging sinasabi ni Rodel.
Doon ko nakita ang lahat.
Hindi siya nagbubuhat ng semento. Hindi siya pawisan. Hindi siya gutom. Nakatayo siya sa gilid ng pickup truck, malinis ang sapatos, may relo sa pulso, at may hawak na makapal na sobre.
Sa harap niya, isang batang babae ang nakangiti. Maganda, makinis, naka-dress na kulay cream, at marahang hinahaplos ang tiyan.
“Hindi ba sabi ng asawa mo, wala kayong makain?” natatawang tanong ng babae. “Hindi ba nakakahiya na ako ang binibilhan mo ng gatas, habang sila nangungutang?”
Sumindi si Rodel ng sigarilyo.
“Si Lira?” sabi niya, parang wala akong halaga. “Pinakamadaling lokohin sa mundo. Sabihin mo lang delayed ang sahod, maniniwala na.”
Tumawa ang babae.
“At kung malaman niya?”
Nagkibit-balikat ang asawa ko.
“Tatlo na anak niya sa akin. Saan pa siya pupunta?”
Nakatayo ako sa madilim na bahagi ng hagdanan, hawak ang resibo ng inutang kong gatas, pakiramdam ko biglang naging abo ang buong buhay ko.
Hindi ako lumabas.
Pinanood ko lang siyang alalayan ang babae papasok sa pickup. Nakita ko kung paano niya hinawakan ang likod nito, gaano siya kaingat, gaano siya kalambing.
Sa bahay, iba siya. Kapag umiiyak si Timo, sumisigaw siya. Kapag humihingi ng baon si Aya, nakasimangot siya. Kapag nagpapakita si Mika ng drawing, hindi man lang niya tinitingnan.
Pero sa babaeng iyon, para siyang ibang tao.
Pag-uwi ko, madilim ang bahay.
Si Aya, gumagawa ng assignment sa maliit na bangko. Si Mika, karga si Timo at kinakantahan nang mahina.
“Ma,” tanong ni Aya, lumiwanag ang mata nang makita ang dala ko, “may gatas na si baby?”
Ngumiti ako kahit parang napupunit ang mukha ko.
“Meron na.”
Nakita ni Mika ang papel sa loob ng plastic.
“Ma, utang na naman po ba?”
Lumuhod ako at niyakap silang dalawa.
“Hindi na magtatagal.”
Pero alam kong hindi iyon pangako. Panalangin iyon.
Nang dumating si Rodel, sinipa niya ang sapatos sa gilid at umupo sa mesa.
“Lugaw na naman?” reklamo niya.
Tinitigan ko siya.
“Walang pera.”
Kumunot ang noo niya.
“Ilang beses ko bang sasabihin? Hindi pa kami nasasahuran. Akala mo ba madali ang buhay ko sa labas?”
Doon ko napansin ang relo niya. Itim ang mukha, bakal ang strap. Nakita ko iyon sa mall dati. Mahigit walong libong piso.
“Saan galing ang relo mo?” tanong ko.
Natigilan siya.
“Bigay ng katrabaho.”
“Sinong katrabaho?”
Biglang tumalim ang mata niya.
“Lira, anong pinupunto mo?”
Hindi ako sumagot.
Kinagabihan, habang naliligo siya, hinalungkat ko ang bulsa ng pantalon niya. May nalaglag na resibo.
Jewelry store.
₱48,600.
Buyer: Mr. R. Mercado.
Nanginginig kong kinunan ng litrato ang resibo at ibinalik sa bulsa.
Kinabukasan, pumunta ulit ako sa construction site.
“Si Boss Rodel?” tanong ng guard. “Wala po, Ma’am. May meeting sa supplier. Siya na po kasi humahawak ng dalawang project dito.”
Boss?
“Hindi ba helper lang siya rito?” tanong ko.
Napatawa ang guard.
“Helper? Matagal na pong hindi. Subcontractor na po si Sir Rodel. May tao, may pickup, may sariling kontrata.”
Hindi ko alam kung paano ako nakauwi.
Kinagabihan, hinarap ko siya.
“May pickup ka raw.”
Tumigas ang mukha niya.
“Sino nagsabi?”
“May tao ka raw. May kontrata. May pera.”
Ibinagsak niya ang kutsara sa mesa.
“Iniimbestigahan mo ako ngayon?”
“Tinatanong lang kita.”
Tumayo siya at hinawakan nang mahigpit ang pulso ko.
“Ako ang kumikita para sa pamilyang ’to. Ikaw nasa bahay lang. Huwag kang umasta na parang ikaw ang biktima.”
Napatingin ako sa kamay niyang nakahawak sa akin.
Bago pa ako makasagot, tumunog ang cellphone niya sa mesa.
Nagliwanag ang screen.
Isang mensahe mula sa bangko ang lumitaw:
“₱1,840,000 credited to Rodel Mercado Construction Services.”
At sa ilalim noon, may isa pang mensahe mula kay Bea:
“Love, nasa akin na ang titulo ng bahay natin. Iiwan mo na ba talaga siya ngayong gabi?”
PARTE2
Hindi na niya naabot ang cellphone.
Mas nauna ang mata ko.
Binasa ko ang pangalan. Bea. Binasa ko ang halaga. Isang milyon, walong daan at apatnapung libong piso.
Parang biglang tumahimik ang buong bahay. Wala akong narinig kundi ang mahinang iyak ni Timo sa kabilang kwarto at ang sariling tibok ng dibdib ko.
Binitiwan ni Rodel ang pulso ko at mabilis na dinampot ang cellphone.
“Hindi yan sa akin,” sabi niya agad.
Halos matawa ako.
“Nasa pangalan mo ang business. Nasa pangalan mo ang bank message. Nasa pangalan mo ang resibo ng alahas. Tapos hindi sa’yo?”
Nagbago ang mukha niya. Mula sa gulat, naging galit. Mula sa galit, naging malamig.
“Hindi mo naiintindihan.”
“Paliwanagin mo.”
Umupo siya. Kinuskos ang mukha. Ilang segundo siyang tahimik bago nagsalita.
“Kailangan kong mag-ipon. Kailangan kong palakihin ang negosyo. Kung alam mong may pera ako, ubos yan sa gastos ninyo.”
“Gastos namin?” Napahawak ako sa dibdib ko. “Gatas ng anak mo, gastos? Tuition ng mga anak mo, gastos? Gamot ng nanay kong nag-alaga sa mga bata habang nagtatrabaho ako noon, gastos?”
Hindi siya sumagot.
Doon ko naintindihan. Hindi siya nahihiya. Nahuli lang siya.
Lumabas si Aya sa kwarto. Namumugto ang mata.
“Ma… nag-aaway po ba kayo?”
Agad akong lumapit sa kanya at niyakap siya.
“Hindi, anak. Pumasok ka muna. Bantayan mo si Mika at si baby.”
Pero nakatingin siya sa ama niya.
“Pa,” mahinang tanong niya, “may pera ka po pala?”
Walang nakasagot.
At iyon ang unang bitak.
Kinaumagahan, hindi ako nag-ingay. Hindi ako nag-post sa Facebook. Hindi ako tumawag sa kamag-anak para umiyak.
Ginawa ko ang bagay na matagal ko nang nakalimutang kaya ko palang gawin: ginamit ko ang utak ko.
Bago ako naging full-time na ina, accounting staff ako sa isang maliit na hardware sa Mandaluyong. Marunong akong magbasa ng resibo, kontrata, invoice, at bank reference number. Marunong akong magsunod-sunod ng petsa. Marunong akong humanap ng katotohanan sa likod ng papel.
Una, pinuntahan ko si Ate Lorna.
“Ate,” sabi ko, “kailangan ko po ng tulong. Kung nakita ninyo sila sa baby store, puwede po ba kayong sumulat ng simpleng statement? Hindi para manira. Para lang may patunay ako.”
Hindi siya nagdalawang-isip.
Sumunod, pinuntahan ko ang guard sa construction site. Hindi ko siya pinilit. Tinanong ko lang kung puwede niyang sabihin kung kailan nagsimulang maging contractor si Rodel.
“Ma’am,” sabi niya, “matagal na po. Halos dalawang taon na. Lahat dito alam na si Sir Rodel ang kinakausap ng supplier.”
Dalawang taon.
Dalawang taon akong naniniwalang minimum wage lang ang inuuwi niya.
Dalawang taon kong pinipigilan si Mika na mag-drawing class dahil walang pera.
Dalawang taon kong sinasabing “next month na lang” kapag humihingi ng bagong sapatos si Aya.
Dalawang taon kong nilalagyan ng dagdag na tubig ang sabaw para magkasya sa limang tao.
Pagkatapos, pumunta ako sa munisipyo. Tinanong ko kung saan puwedeng magpa-check ng business registration. Hindi ko alam ang lahat ng proseso, pero alam kong magsimula.
Doon ko nakita ang pangalang matagal nang itinago ni Rodel sa akin:
Rodel Mercado Construction Services.
Registered owner: Rodel Mercado.
Business address: isang opisina sa Pasig.
Date registered: halos dalawang taon na ang nakalipas.
Hindi ako umiyak sa harap ng empleyado. Pero habang nakaupo ako sa waiting area, nanginginig ang tuhod ko.
Akala ko asawa ako. Yun pala, audience lang ako sa dula niya.
Pag-uwi ko, naghihintay si Rodel.
“Nasaan ka?” tanong niya.
“Inalam ko ang totoo.”
Nanigas siya.
Inilapag ko sa mesa ang mga kopya. Resibo ng alahas. Screenshot ng bank message. Business registration. Statement ni Ate Lorna. Larawan ng pickup. At ang pinakamabigat: photocopy ng isang deed of sale na nakuha ko mula sa isang taong hindi niya inakalang magsasalita.
Si Mang Tony, isa sa mga tauhan niya, ang nagbigay ng clue.
“Ma’am,” sabi niya sa akin sa labas ng site, “pasensya na po. Pero matagal na kaming hindi nababayaran nang buo. Si Sir Rodel, may hinuhulugan na townhouse sa Antipolo. Ang sabi niya, para raw sa magiging bagong pamilya niya.”
Townhouse.
Bagong pamilya.
Nang makita ni Rodel ang mga papel, bigla siyang tumayo.
“Sino nagbigay nito sa’yo?”
“Hindi na mahalaga.”
“Mahalaga! Pribado yan!”
“Pribado?” Tumingin ako sa kanya. “Pribado ang pera mong itinago habang anak mo nangungutang ng gatas?”
Doon siya sumigaw.
“Pagod na ako sa’yo, Lira! Pagod na ako sa pagmumukha mong laging kawawa! Si Bea, naiintindihan niya ako. Hindi siya puro reklamo. Hindi siya puro anak, utang, bayarin!”
Katahimikan.
Mula sa pinto, narinig ko ang mahinang hikbi ni Mika.
Nakita niya ang ama niyang sabihin iyon.
Lumapit ako sa kanya, pero umatras siya. Hindi sa akin. Kay Rodel.
“Papa,” sabi ni Mika, nanginginig ang boses, “reklamo po ba kami?”
Parang sinampal si Rodel. Pero hindi sapat para gumising siya.
“Pumasok ka sa kwarto,” utos niya.
Hindi gumalaw si Mika.
Doon ako tumayo sa pagitan nila.
“Wag mong utusan ang anak ko na manahimik para lang gumaan ang kasalanan mo.”
Kinabukasan, pumunta ako sa barangay. Dinala ko ang mga bata sa kapatid kong si Nessa sa Cubao. Doon muna sila natulog.
Nagpa-blotter ako. Hindi dahil gusto kong ipakulong agad si Rodel. Kundi dahil gusto kong may record: may financial neglect, may pagtatago ng kita, may ibang babaeng buntis na binibigyan ng pera habang sariling mga anak ay pinagkakaitan.
Tinulungan ako ng isang volunteer sa women’s desk. Pinayuhan akong lumapit sa abogado ng PAO at ayusin ang suporta sa mga bata.
“Hindi ibig sabihin na tahimik ka, wala kang karapatan,” sabi ng babaeng officer. “Nanay ka. Hindi ka alkansiya, hindi ka katulong, hindi ka basahan.”
Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, may taong nagsabi sa akin na hindi ako sobra humingi. Na ang gatas, tuition, gamot, pagkain — hindi luho. Responsibilidad iyon.
Pagkalipas ng dalawang araw, dumating si Bea sa bahay.
Maganda siya, oo. Bata. Buntis. May gintong pulseras pa rin sa pulso.
Pero nang makita niya ang loob ng bahay — ang lumang sofa, ang basag na electric fan, ang mga damit ng bata na may tahi-tahi — biglang nagbago ang mukha niya.
“Akala ko…” bulong niya.
“Akalang ano?” tanong ko.
Hindi siya agad sumagot.
“Sinabi ni Rodel na hiwalay na kayo. Na ikaw daw ang ayaw pumirma dahil pera lang ang habol mo. Sinabi niya ring sinusustentuhan niya kayo nang maayos.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
Nagsinungaling siya sa kanya. Nagsinungaling siya sa akin. Nagsinungaling siya sa lahat.
Ipinakita ko kay Bea ang listahan ng utang sa tindahan. Ang unpaid school fees. Ang resibo ng murang gatas. Ang lumang sapatos ni Aya na nakabuka na ang talampakan.
Namula ang mata niya.
“Hindi ko alam.”
“Pero ngayon alam mo na.”
Hinawakan niya ang tiyan niya.
“Nasa pangalan ko ang townhouse,” sabi niya. “Pero siya ang nagbayad.”
Doon ko naramdaman ang huling piraso ng dibdib kong gumuho.
Hindi dahil mahal ko pa siya. Kundi dahil naintindihan ko kung gaano kalalim ang pagtataksil.
Hindi lang siya nagmahal ng iba.
Gumawa siya ng bagong tahanan habang unti-unting ginugutom ang luma.
Nang gabing iyon, hinarap namin si Rodel. Hindi ako nag-iisa. Nandoon si Nessa, si Ate Lorna, isang barangay kagawad, at si Bea.
Pagpasok ni Rodel, nagulat siya.
“Anong drama ito?”
Lumapit si Bea at inalis ang gintong pulseras. Inilapag niya sa mesa.
“Hindi ko kailangan ang regalo mong galing sa luha ng mga anak mo.”
Namula ang mukha ni Rodel.
“Bea, wag kang makinig sa kanila.”
“Hindi,” sagot niya. “Ikaw ang hindi ko na pakikinggan.”
Huminga ako nang malalim at inilapag ang demand letter mula sa abogado.
“Simula ngayon, dadaan sa legal ang suporta ng mga bata. Hindi ka na magtatago sa salitang ‘walang pera.’ Hindi ka na magpapanggap na kargador habang contractor ka pala. At hindi mo na gagamitin ang mga anak ko bilang dahilan para manatili ako sa kahihiyan.”
Tumawa siya nang mapait.
“Saan ka pupunta? Wala kang trabaho.”
Dati, iyon ang pinakatakot kong marinig.
Ngayon, hindi na.
“May utak ako. May kamay ako. May mga taong handang tumulong. At higit sa lahat, hindi na ako bulag.”
Tahimik ang lahat.
Pagkatapos, nagsalita si Aya mula sa pinto. Hindi ko alam na naroon siya.
“Ma,” sabi niya, “kahit lugaw lang tayo, okay lang. Basta hindi na po tayo niloloko.”
Doon ako tuluyang napaiyak.
Hindi dahil talo ako.
Kundi dahil sa wakas, may nagsabi ng katotohanan na matagal ko nang gustong yakapin.
Lumipas ang anim na buwan.
Hindi naging madali.
Nagtrabaho ako bilang part-time bookkeeper sa hardware ng dating amo ko. Sa gabi, tumatanggap ako ng online encoding at maliit na bookkeeping jobs. Si Nessa ang tumutulong sa pagbabantay sa mga bata kapag may lakad ako.
Sa tulong ng abogado, naayos ang regular na sustento. Hindi na pakiusap. Hindi na awa. Obligasyon.
Si Rodel, dahil sa reklamo ng ilang workers niya at supplier na hindi nabayaran, unti-unting nawalan ng proyekto. Ang pickup na ipinagyabang niya, na-remata. Ang perang akala niya sapat para bumili ng dalawang buhay, naubos sa utang, penalty, at legal fees.
Si Bea, ipinagbili ang gintong pulseras at ibinalik ang malaking bahagi ng perang nailagay ni Rodel sa townhouse. Hindi kami naging magkaibigan, pero natutunan naming huwag gawing kaaway ang isa’t isa habang ang tunay na nagsinungaling ay komportableng nakaupo sa gitna.
Isang hapon, pag-uwi ko galing trabaho, nadatnan ko si Mika sa mesa. May hawak siyang drawing.
Bahay iyon. Maliit lang. May tatlong bata sa bintana. May nanay sa pinto. Walang tatay sa drawing.
“Bakit wala si Papa?” mahinang tanong ko.
Nag-isip siya sandali.
“Tatay pa rin po siya,” sabi niya. “Pero hindi lahat ng tao kailangan nasa bahay para maging pamilya tayo.”
Niyakap ko siya nang mahigpit.
Sa unang suweldo kong buo, binayaran ko ang utang namin kay Ate Lorna. Bumili ako ng isang lata ng gatas ni Timo nang hindi yumuyuko. Binilhan ko si Aya ng bagong uniporme. At kay Mika, isang maliit na sketchpad.
Hindi mamahalin. Hindi imported. Pero binili ko iyon nang hindi galing sa kasinungalingan.
Isang araw, nag-message si Rodel.
“Lira, puwede ba tayong mag-usap? Nagkamali ako. Gusto kong bumalik.”
Matagal kong tinitigan ang screen.
Dati, baka umiyak ako. Baka maniwala ulit. Baka sabihin kong kailangan ng mga bata ng buong pamilya.
Pero natutunan ko na: hindi buo ang pamilyang pinagdikit ng takot.
Kaya maikli lang ang isinagot ko.
“Mag-usap tayo tungkol sa mga bata. Hindi tungkol sa pagbabalik mo.”
Pinatay ko ang cellphone at tumingin sa mga anak ko. Si Aya, nagbabasa sa tabi ng bintana. Si Mika, nagdodrawing. Si Timo, natutulog nang busog, may bahid ng gatas sa labi.
Sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, tahimik ang bahay.
Hindi dahil walang problema.
Kundi dahil wala nang kasinungalingang nakatira sa loob nito.
Mensahe para sa mga mambabasa:
Minsan, ang pinakamabigat na kahirapan ay hindi kakulangan sa pera, kundi ang manatili sa taong pinagdadamot sa iyo ang katotohanan, respeto, at dignidad. Huwag mong hayaang gawing dahilan ang “pamilya” para tiisin ang panloloko. Ang tunay na tahanan ay hindi binubuo ng takot, lihim, at luha — binubuo ito ng katapatan, pananagutan, at pagmamahal na hindi kailangang ipaglimos.
