Bago Mamatay, Hiniling ng Asawa Kong Ibalik Ko Siya sa Babaeng Mahal Niya—Kaya Nang Mabuhay Akong Muli, Siya Naman ang Pinili Kong Bitawan Habang Binabawi Ko ang Sarili Ko
Bago namatay ang asawa ko, mahigpit niyang hinawakan ang kamay ko at bumulong ng isang kahilingang sumira sa tatlumpung taon ng pagsasama namin.
“Helena… kung may susunod na buhay, puwede bang ibalik mo ako kay Camille?”
Doon ko lang nalaman na ang lalaking inakala kong pinili ako habang-buhay ay hindi pala talaga nagsimulang mahalin ako.
At nang imulat ko ulit ang mga mata ko, bumalik ako sa mismong araw na inililibing ang tatay ko—ang araw na una niya akong inalok ng kasal.
“Helena, hindi mo kailangang harapin lahat ng ito nang mag-isa.”
Nakatayo si Rafael Villanueva sa ilalim ng puting tolda sa sementeryo sa San Juan.
Umuulan nang mahina.
Kakalibing lang kay Papa.
Sa unang buhay ko, noong marinig ko ang mga salitang iyon, halos bumigay ang mga tuhod ko sa sobrang ginhawa.
Dalawampu’t pitong taong gulang ako noon.
Wala na akong nanay.
Kagagaling lang ni Papa sa dalawang taong gamutan bago tuluyang pumanaw.
Ubos ang ipon ko, ubos ang lakas ko, at pakiramdam ko wala nang natitirang taong tatawagin kong pamilya.
Kaya nang hawakan ni Rafael ang kamay ko at sabihin—
“Kung papayag ka… ako na ang bahala sa’yo habang-buhay.”
—umiyak ako at tumango.
Nagpakasal kami pagkaraan ng anim na buwan.
At sa loob ng tatlumpung taon, inakala kong iyon ang pinakamasuwerteng araw ng buhay ko.
Hanggang sa huling gabi niya sa ospital.
Hanggang sa banggitin niya ang pangalan ni Camille Soriano.
Ang kababata niyang babae.
Ang unang minahal niya.
Ang babaeng hindi niya pinili noon dahil may utang na loob siya kay Papa.
Si Papa kasi ang tumulong kay Rafael nang mamatay ang mga magulang nito noong kolehiyo. Tinulungan siyang makapagtapos, makahanap ng trabaho, at makabangon.
Kaya nang mawala si Papa, inisip ni Rafael na ako naman ang responsibilidad niyang alagaan.
Hindi pala pag-ibig ang pundasyon ng aming kasal.
Utang na loob.
At ako ang bayad.
Kaya sa ikalawang buhay ko, nang muli niyang sabihin—
“Ako na ang bahala sa’yo.”
Dahan-dahan kong binawi ang kamay ko.
“Hindi kailangan, Rafael.”
Natigilan siya.
“Ano?”
“Tapos na ang obligasyon mo kay Papa.”
Tumingin ako sa puntod sa harap namin.
“Kung may taong gusto mong balikan, balikan mo na siya.”
Nawala ang kulay sa mukha niya.
“Helena…”
“Salamat sa lahat ng ginawa mo para kay Papa.”
Ngumiti ako.
“Pero kaya ko na ang sarili ko.”
At sa unang pagkakataon matapos ang dalawang buhay—
ako ang unang tumalikod.
Kinabukasan, nag-resign ako sa administrative job ko sa isang maliit na logistics company sa Ortigas.
Nagtaka ang manager ko.
“Sigurado ka? Pitong taon ka na rito.”
“Sigurado po.”
Hindi ko sinabi sa kanya na pitong taon din akong unti-unting namamatay sa trabahong hindi ko kailanman pinangarap.
Graduate ako ng interior design.
Noong kolehiyo, kaya kong magpuyat nang dalawang gabi dahil lang gusto kong matapos ang isang floor plan.
Mahilig akong mag-sketch ng café, bedroom, maliit na bahay, kahit simpleng tindahan sa kanto.
Pero nang magkasakit si Papa, pinili kong magtrabaho malapit sa bahay.
Sinabi ko sa sarili kong pansamantala lang.
Ang pansamantala ay naging pitong taon.
Pagkatapos ay naging kasal.
Pagkatapos ay naging buong buhay.
Sa ikalawang pagkakataon ko, ayoko nang ipagpaliban ang sarili ko.
Tinawagan ko ang matalik kong kaibigan na si Jessa Lim.
May maliit siyang interior-design studio sa Kapitolyo, Pasig.
Pagkarinig niyang gusto kong bumalik sa design, halos mapasigaw siya.
“Helena Ramos, kung joke ’yan, sasampalin kita!”
Tumawa ako.
“Hindi joke.”
“Dalhin mo laptop mo bukas.”
“Bukas agad?”
“Hindi. Ngayon. Baka magbago isip mo.”
Siya mismo ang sumundo sa lumang desktop monitor at kahon-kahong sketch ko.
Habang inaayos ko ang portfolio na ilang taon nang nakatago sa hard drive, napansin niyang nakataob ang cellphone ko.
Sunod-sunod ang messages ni Rafael.
Nakauwi ka na ba?
Kumain ka na?
Kung kailangan mo ng tulong sa mga papeles ni Tito, sabihin mo lang.
May kailangang ayusin sa bahay?
Napailing si Jessa.
“Grabe. Akala ko ba pinalaya mo na?”
“Pinalaya ko.”
“Eh bakit parang ayaw magpalaya?”
Hindi ako sumagot agad.
Pagkatapos ay sinabi ko ang bagay na tatlumpung taon kong hindi kayang aminin sa sarili ko.
“Mabuting tao si Rafael.”
“Pero?”
“Bago siya gumawa ng mabuti, lagi muna niyang kinukuwenta kung sino ang responsibilidad niya.”
Isinara ko ang cellphone.
“Ayoko nang maging responsibilidad ng kahit sino.”
Ang condominium unit na iniwan ni Papa sa akin sa Mandaluyong ay maliit lang.
Pero maliwanag.
Ginawa kong mini-workspace ang dating study room.
Naglagay ako ng mint at sampaguita sa balcony.
At isang Sabado, pumunta ako sa animal rescue center para lang “tumingin.”
Umuwi akong may kasamang dalawang taong gulang na aspin.
Itim ang isang tainga.
Puti ang isa.
At parang electric fan ang buntot kapag masaya.
Pinangalanan ko siyang Pandesal.
Sa unang linggo niya sa bahay, sinira niya ang dalawang tsinelas ko, isang throw pillow, at lumang diyaryong iniingatan pa ni Papa.
Naupo ako sa sahig habang nagliligpit ng punit-punit na papel.
Nasa tabi ko si Pandesal, nakayuko kunwari sa hiya habang kumakawag ang buntot.
Tinuro ko siya.
“Isa pa, ihahatid kita kay Jessa.”
Biglang sumiksik siya sa hita ko at tumingala na parang ako ang pinakamasamang tao sa mundo.
Napatawa ako.
Totoong tawa.
Iyong klase ng tawang matagal ko nang hindi narinig mula sa sarili ko.
Doon ko napansin—
hindi pala nakakatakot ang katahimikan kapag hindi ka naghihintay ng taong umuwi.
Makalipas ang halos tatlong linggo, inilabas ko si Pandesal para maglakad.
Pagdating namin sa garden area ng condo, may narinig akong tumawag.
“Helena?”
Nanigas ako.
Si Rafael.
At may kasama siyang babae.
Naka-light blue na sweater, maong, at simpleng ponytail.
Magaan ang ngiti niya.
May hawak siyang dog treats.
Lumapit siya kay Pandesal pero bago ito pakainin, tumingin muna siya sa akin.
“Okay lang ba sa kaniya ito?”
Tiningnan ko ang label bago tumango.
“Isa lang.”
Ngumiti siya.
“Ikaw si Helena, ’di ba? Lagi kang nababanggit ni Rafael.”
Hindi ko kailangang itanong ang pangalan niya.
Kilala ko ang mukha.
Sa unang buhay ko, nakita ko iyon sa mga lumang litrato sa cellphone ni Rafael.
Camille Soriano.
Ang babaeng hiniling niyang balikan sa susunod na buhay.
Ngayon, kaharap ko siya.
At nakakagulat—
wala akong naramdamang galit.
Mabait siya.
Diretso.
Walang yabang.
Walang pahiwatig na may gusto siyang patunayan sa akin.
Kung siya talaga ang mahal ni Rafael, naisip ko, sana maging masaya sila.
“Helena Ramos,” sabi ko. “Nice to meet you.”
“Camille.”
Pagkatapos ay itinuro niya ang building sa likod ko.
“Kakalipat lang namin. Dito rin pala kayo!”
Napatingin ako kay Rafael.
“Anong tower?”
“Tower Eight,” masayang sagot ni Camille. “Second floor, Unit 208.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa likod ko.
Tower Eight din ako.
At alam ni Rafael ang eksaktong address ko.
“Ang liit ng mundo!” patuloy ni Camille. “Sabi nga ni Rafael, maganda raw na malapit kami. Mag-isa ka raw kasi rito.”
Sumabat si Rafael.
“Kung may masira sa unit mo o kailangan mo ng tulong sa gabi, kumatok ka lang.”
Tinitigan ko siya.
Pareho pa rin.
Pinalaya ko na siya, pero gusto pa rin niyang manatiling nakapaligid sa buhay ko.
“Hindi kailangan,” malamig kong sabi.
Tumigil ang ngiti niya.
“Helena—”
“May guard. May maintenance. May kaibigan ako. Kaya ko.”
Hinila ko nang bahagya ang leash ni Pandesal.
Pero bago ako makaalis, natatawang nagsalita si Camille.
“Ako nga ang nagtaka kung bakit dito talaga gusto ni Rafael. Tatlong condo ang pinakita sa amin ng broker.”
Napatingin siya sa akin.
“Pero sabi niya, kailangang itong building ang piliin namin dahil may isang taong hindi niya kayang iwan nang tuluyan.”
Nawala ang ngiti sa mukha ni Rafael.
At sa pagkakataong iyon, pati si Camille ay tila napansin na may mali.
Dahan-dahan siyang lumingon sa lalaking katabi niya.
“Rafael…”
Kumunot ang noo niya.
“Si Helena ba ang tinutukoy mo?”
PARTE2
Hindi nakasagot si Rafael.
At sa ilang segundong katahimikang iyon, sapat na ang mukha niya para sagutin ang tanong ni Camille.
Unti-unting nawala ang sigla sa mga mata nito.
“Rafael?”
“Camille, hindi ganoon kasimple.”
Napatawa ako nang mahina.
Iyon din ang paborito niyang linya sa unang buhay ko.
Hindi ganoon kasimple.
Kapag hindi siya nakauwi sa anniversary namin dahil kailangang ihatid si Camille sa airport.
Kapag nakita kong may birthday gift siyang ilang buwan pinag-isipan para rito pero cash voucher lang ang regalo niya sa akin.
Kapag pakiramdam ko may parte ng puso niyang hindi ko kailanman maaabot.
Laging—
Hindi ganoon kasimple.
Ngayong wala na akong gustong makuha mula sa kanya, napakasimple pala ng lahat.
“Camille,” sabi ko, “wala kang kailangang itanong sa akin. Sa kaniya ka magtanong.”
Pagkatapos ay tumingin ako kay Rafael.
“Pero huwag mo na akong isali.”
Naglakad ako palayo.
Sumunod si Pandesal, masayang-masaya pa rin dahil may treat siya, walang pakialam sa gulong iniwan namin.
Sana ganoon din kadali para sa tao.
Kumain, matulog, magmahal sa taong mabait sa’yo.
Walang utang na loob.
Walang obligasyon.
Walang pagsukat kung sino ang mas karapat-dapat piliin.
Kinagabihan, may kumatok sa pinto.
Alas-nuwebe.
Akala ko maintenance.
Pagbukas ko, si Camille ang naroon.
Mag-isa.
“Sorry,” sabi niya. “Pwede ba kitang makausap?”
Hindi ko siya pinapasok agad.
“Ano’ng tungkol saan?”
“Kay Rafael.”
“Kung problema ninyong dalawa—”
“Hindi kami.”
Napahinto ako.
“Ano?”
“Hindi kami magkasintahan.”
Tinitigan ko siya.
Nagpakawala siya ng mahabang buntong-hininga.
“Magkabata kami. Oo, gusto ko siya noon. At alam kong gusto rin niya ako.”
Parang may pamilyar na kirot na dumaan sa dibdib ko.
Pero mabilis ding nawala.
“Ilang taon akong nasa Singapore,” patuloy niya. “Kakabalik ko lang nitong buwan. Siya ang tumulong sa akin maghanap ng unit dahil lilipat ako rito para sa trabaho.”
“Kaya ‘kami’ ang sinabi mo?”
Namula siya nang bahagya.
“Masama akong gumamit ng salita. Ang ibig kong sabihin, sabay naming inayos ang unit.”
Napailing siya.
“Pero ngayon ko lang nalaman kung bakit pinilit niyang ito ang building.”
Tahimik ako.
Maya-maya, tinanong niya:
“May nangyari ba sa inyo?”
“Marami.”
“Minahal mo siya?”
Diretso ang tanong.
Kaya diretso rin ang sagot ko.
“Oo.”
“Ngayon?”
Tumingin ako kay Pandesal na nakatihaya sa sofa, tulog na parang nagbayad siya ng renta.
“Hindi na.”
Hindi ko alam kung kailan eksaktong nangyari.
Siguro sa ospital noong unang buhay ko.
Siguro noong muling bumulong si Rafael na gusto niyang ibalik ko siya kay Camille.
O siguro nang bumalik ako sa araw ng libing ni Papa at napagtanto kong binigyan ako ng pagkakataong hindi na ulitin ang tatlumpung taong paghihintay.
Ngumiti ako kay Camille.
“At ayokong maging dahilan kung bakit hindi mo siya pipiliin.”
Kumunot ang noo niya.
“Pero ayokong piliin ang isang lalaking hindi kayang linawin kung bakit kailangan niyang tumira sa tabi ng babaeng sinasabihan niyang hindi niya mahal.”
Doon ako natahimik.
Bago siya umalis, sinabi niya:
“Hindi kita kalaban, Helena.”
“Alam ko.”
At totoo iyon.
Sa unang buhay ko, ginawa kong kaaway sa isip ko si Camille.
Ngayon ko naunawaan—
minsan, dalawang babae ang parehong nasasaktan hindi dahil magkaagaw sila.
Kundi dahil may isang lalaking ayaw harapin ang sarili niyang mga desisyon.
Kinabukasan, naghihintay si Rafael sa lobby.
Hindi ako huminto.
“Helena.”
Nagpatuloy ako.
Hinabol niya ako.
“Kailangan nating mag-usap.”
“Hindi natin kailangan.”
“Please.”
Huminto ako sa labas ng building.
“Five minutes.”
Napakuyom siya.
“Hindi ako lumipat dito para guluhin ka.”
“Tama. Lumipat ka rito dahil feeling mo responsibilidad mo pa rin ako.”
Hindi siya sumagot.
“Hindi ba?”
“Bago namatay ang tatay mo…”
Napapikit ako.
Alam ko na.
“May sinabi siya sa akin.”
Ngumiti ako nang mapait.
“Aalagaan mo ako?”
Umiling si Rafael.
At iyon ang unang bagay na hindi ko inaasahan.
“Hindi.”
Napatingin ako sa kanya.
“Sinabi ng tatay mo na huwag na huwag kitang pakakasalan dahil naaawa ako sa’yo.”
Parang nawala ang ingay ng kalsada.
“Ano?”
“Alam niyang gusto kita protektahan dahil sa lahat ng ginawa niya para sa akin. Sinabi niyang ayaw niyang maging utang ang anak niya.”
Napalunok si Rafael.
“Pero nang mamatay siya, nakita kitang mag-isa. Natakot akong pabayaan ka.”
“Tapos nag-propose ka.”
Tumango siya.
“Akala ko iyon ang tama.”
Napatawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil tatlumpung taon akong naniniwalang huling kahilingan iyon ni Papa.
Hindi pala.
Si Rafael mismo ang gumawa ng obligasyong iyon.
“May mahal kang iba noon,” sabi ko.
“Si Camille.”
Hindi siya tumanggi.
“Oo.”
“Pero pinili mong pakasalan ako dahil utang na loob.”
Bumaba ang tingin niya.
“Oo.”
“Ang galing.”
“Helena—”
“Hindi. Makinig ka.”
Lumapit ako nang isang hakbang.
“Hindi mo ako niligtas noon, Rafael. Binigyan mo lang ako ng buhay na kailangan kong gugulin sa paghula kung mahal mo ba ako o ginagawa mo lang ang tungkulin mo.”
Namula ang mga mata niya.
“Hindi ko sinasadya.”
“Iyon ang problema.”
Mahina ang boses ko.
“Hindi mo kailanman sinasadyang saktan ako. Pero nasaktan pa rin ako.”
Tumahimik siya.
Pagkatapos ay sinabi niya ang tanong na marahil ilang linggo na niyang kinikimkim.
“Bakit parang bigla mo na lang akong nakalimutan?”
Napangiti ako.
Kung alam lang niya.
Hindi biglaan.
Tatlong dekada ang inabot.
“Hindi kita nakalimutan.”
Tumingin ako diretso sa kanya.
“Natuto lang akong alalahanin ang sarili ko.”
Nang gabing iyon, binuksan ko ang lumang kabinet ni Papa.
Hinahanap ko ang original title ng condo para sa renovation permit.
Sa likod ng isang lumang sketchbook, may nakita akong sobre.
Pangalan ko ang nakasulat.
Para kay Helena.
Nang makita ko ang sulat-kamay ni Papa, nanginginig ang mga daliri ko.
Maikli lang ang sulat.
Anak, kung dumating ang panahong wala na ako, huwag kang magmadaling kumapit sa sinumang magsasabing aalagaan ka niya.
Ang pag-aalaga ay maganda lamang kapag malaya itong pinili.
Huwag kang maging utang ng kahit sino.
At huwag mong ilibing ang talento mo dahil lang natatakot kang mabuhay nang mag-isa.
Napaupo ako sa sahig.
Sa unang buhay ko, hindi ko nakita ang liham na iyon.
Marahil natabunan ng mga gamit.
Marahil itinapon nang mag-renovate kami ni Rafael.
Hindi ko alam.
Pero noong gabing iyon, niyakap ko ang papel sa dibdib ko at umiyak.
Hindi dahil wala na si Papa.
Kundi dahil pakiramdam ko, sa wakas, narinig ko siya.
Lumipas ang apat na buwan.
Unti-unting dumami ang clients namin ni Jessa.
Isang maliit na coffee shop sa Marikina.
Dalawang condo renovation sa BGC.
Isang pediatric clinic sa Quezon City.
Pagkatapos, dumating ang pinakamalaki naming proposal.
Isang lumang ancestral house sa San Fernando, Pampanga na gagawing boutique hotel.
Mahigit ₱4 milyon ang project budget.
Tatlong established firms ang kalaban namin.
Nang araw ng presentation, nanginginig ang kamay ko habang inaayos ang laptop.
Hinawakan ni Jessa ang balikat ko.
“Helena.”
“Ano?”
“Kapag nawalan ka ng confidence, isipin mo na lang kung gaano karaming tsinelas ang sinira ni Pandesal at buhay pa rin siya.”
Napatawa ako.
At nakapag-present ako.
Makalipas ang tatlong araw, tumawag ang client.
Kami ang napili.
Napasigaw si Jessa sa studio.
Ako naman, nakatitig lang sa email.
Pagkatapos ay tahimik akong umiyak.
Pitong taon kong inakalang huli na para bumalik.
Hindi pala.
Minsan, hindi sarado ang pinto.
Matagal ka lang nakatayo sa maling hallway.
Nalaman kong umalis na si Rafael sa condo makalipas ang dalawang linggo.
Hindi ko siya tinanong.
Si Camille ang nagsabi.
Nagkita kami minsan sa café malapit sa studio.
“Bumalik siya sa Makati,” sabi niya.
“Kayo?”
Umiling siya.
“Hindi pa.”
Hindi ko na tinanong kung magiging sila.
Hindi ko na kailangang malaman.
Bago kami maghiwalay, ngumiti siya.
“Alam mo, noong bata kami, akala ko si Rafael ang greatest love ko.”
“Ano na ngayon?”
“Ngayon naiisip ko, baka hindi lahat ng minamahal natin ay kailangang maging ending natin.”
Napangiti ako.
“Agree.”
Isang taon matapos ang libing ni Papa—o isang taon matapos akong bigyan ng buhay ng pangalawang pagkakataon—nagbukas kami ni Jessa ng mas malaking studio.
May anim na empleyado.
May sariling conference room.
At sa entrance, may maliit na sofa na espesyal para kay Pandesal.
Official title niya sa website:
Chief Barkitect.
Hindi ko na napigilang pagtawanan iyon.
Sa opening night, dumating si Rafael.
Mag-isa.
May dala siyang maliit na halaman.
Hindi rosas.
Hindi regalo na mamahalin.
Isang pot ng sampaguita.
“Congratulations,” sabi niya.
“Salamat.”
Mukha siyang mas payapa.
Hindi masaya.
Hindi malungkot.
Basta mas totoo.
“Helena…”
“Hm?”
“Sorry.”
Isang salita lang.
Walang paliwanag.
Walang dahilan.
Walang “pero.”
At dahil doon, naniwala akong marahil sa wakas naiintindihan na niya.
“Pinapatawad kita.”
Umangat ang mukha niya.
Ngumiti ako.
“Pero hindi ibig sabihin noon babalik ako.”
Napatawa siya nang mahina habang namumula ang mata.
“Alam ko.”
Tumango ako.
“Good.”
Bago siya umalis, tinanong niya:
“Masaya ka?”
Tumingin ako sa studio.
Kay Jessa na nakikipagtalo sa supplier.
Kay Pandesal na sinusubukang magnakaw ng pagkain sa catering table.
Sa mga drawing na nakaframe sa dingding.
Sa pangalan kong nakasulat sa salamin ng opisina.
RAMOS + LIM DESIGN STUDIO.
Pagkatapos ay tumingin ako sa kanya.
“Oo.”
At iyon ang pinakamagandang sagot na naibigay ko sa buong buhay ko.
Hindi dahil may lalaki akong nakuha.
Hindi dahil may natalo akong ibang babae.
Hindi dahil pinagsisihan ako ni Rafael.
Kundi dahil sa pagkakataong ito—
hindi ko hinintay na may pumili sa akin.
Ako mismo ang pumili sa sarili ko.
Mensahe sa mga mambabasa
May mga taong dumarating sa buhay natin bilang pag-ibig, may iba bilang aral, at may ilan na kailangan nating pakawalan para maalala natin kung sino tayo bago natin sila minahal.
Hindi kabiguan ang pag-alis sa isang relasyong puro obligasyon, awa, o paghihintay ang natitira.
At hindi kailanman huli para balikan ang pangarap na matagal mong isinantabi.
Minsan, ang tunay na second chance ay hindi ang pagkakataong mahalin tayo nang tama ng parehong tao.
Ito ang pagkakataong sa wakas, tayo naman ang magmahal nang tama sa ating sarili.
