NAHULI KO ANG ASAWA KONG HENERAL KASAMA ANG BABAENG HINDI NIYA MAKALIMUTAN—TUMAKAS AKONG BUNTIS, PERO PAGKALIPAS NG ANIM NA TAON, LIMANG BATA ANG KUMATOK SA PINTO NIYA
Nang mahuli kong halos magkayakap sa study room ang asawa kong brigadier general at ang babaeng minahal niya bago ako, hindi ako gumawa ng eksena.
Hindi ko sinabi sa kanya na buntis ako.
Bago sumikat ang araw, dala lamang ang dalawang damit, ilang libong piso, at lumang paintbrush ng yumao kong ina, tumakas ako sa kampo.
Kinagabihan, ipinaharang niya ang mga terminal, checkpoint, at highway palabas ng Metro Manila.
Pero hindi niya ako nakita.
At anim na taon makalipas, limang batang kamukhang-kamukha niya ang kusang naghanap sa kanilang ama.
Tatlong taon na kaming kasal ni Brigadier General Adrian Villareal nang malaman kong buntis ako.
Matagal na naming hinihintay ang batang iyon.
Tuwing umuuwi si Adrian mula sa assignment, kahit madaling-araw, lagi niya akong hinahanap.
“Kumain ka ba nang maayos?”
Iyon palagi ang unang tanong niya.
Kaya nang lumabas sa ultrasound na may munting buhay sa sinapupunan ko, halos manginig ang kamay ko sa tuwa.
May babala nga ang OB.
Mababa ang progesterone ko at maselan ang pagbubuntis.
“Kailangan mong magpahinga. Iwasan ang stress at biyahe.”
Tumango ako.
Ang nasa isip ko lang noon ay kung paano ko sasabihin kay Adrian.
Nagluto ako ng paborito niyang nilagang baka at umakyat sa study room.
Bahagyang nakabukas ang pinto.
Bago pa ako kumatok, narinig ko ang hikbi ng isang babae.
“Adrian… huwag mo akong pabayaan.”
Nanigas ako.
Kilala ko ang boses.
Si Camille Monteverde.
Ang unang pag-ibig ni Adrian.
Ang babaeng hanggang ngayon ay gustong-gusto pa rin ng biyenan kong maging asawa ng anak niya.
Paglapit ko sa pinto, narinig ko ang boses ni Adrian.
“Isuot mo muna ang jacket mo.”
Sumunod ang kaluskos ng damit.
Itinulak ko ang pinto.
Nasa tabi ng sofa si Camille.
Nakabukas ang ilang butones ng blouse niya at nakapatong sa sandalan ang coat niya.
Hawak ni Adrian ang pulsuhan niya.
Napakalapit nila.
Nang makita ako ni Camille, namutla siya at mabilis na nagtago sa likod ni Adrian.
“Claire… bakit ka nandito?”
Agad akong nilapitan ni Adrian.
“Claire, hayaan mong ipaliwanag ko.”
Nabitawan ko ang mangkok.
Bumagsak iyon sa sahig.
Tumilamsik ang mainit na sabaw sa pantalon ko.
Kasabay noon, biglang sumakit ang puson ko.
Napakapit ako sa pintuan.
“Anong ipapaliwanag mo?”
Tumingin si Adrian kay Camille bago sumagot.
“May kinalaman ito sa personal na problema ng pamilya niya. Hindi ko puwedeng sabihin ngayon.”
Hindi puwedeng sabihin.
Sa loob ng tatlong taong pagsasama namin, unang beses niyang itinago sa akin nang ganoon ang isang bagay.
Biglang lumuhod si Camille.
“Kasalanan ko, Claire.”
“Huwag mong sisihin si Adrian.”
“Naawa lang siya sa akin.”
Agad siyang inalalayan ni Adrian.
At nang makita kong magkahawak ang mga kamay nila, parang may tahimik na bagay sa loob ko na tuluyang nabasag.
“Sige.”
Tinalikuran ko sila.
“Magpatuloy kayo.”
Humakbang si Adrian para sundan ako.
Pero umungol si Camille.
“Adrian… bumuka ulit ang sugat ko.”
Huminto siya.
Hindi na ako lumingon.
Gabing iyon, hindi umuwi si Adrian sa kuwarto namin.
Bandang alas-dos ng madaling-araw, sinabi ng security aide na nasa ospital pa rin siya kasama si Camille.
Tahimik akong nakaupo sa kama habang nakapatong ang palad ko sa tiyan.
Hindi niya alam na magiging ama na sana siya.
At sa pagkakataong iyon, napagdesisyunan kong hindi ko na ipapaalam.
Bago mag-umaga, nag-impake ako.
Dalawang pares ng damit.
Kaunting cash.
Mga dokumento.
At ang lumang kahon ng brushes na iniwan sa akin ng nanay ko.
Pinipigilan ako ng kasambahay naming si Aling Rosa.
“Ma’am Claire, kapag nalaman ni General na umalis kayo, ipapahanap niya kayo sa buong Maynila.”
Tiningnan ko ang ultrasound na hawak ko.
Pagkatapos ay pinunit ko ang kopya at itinapon sa basurahan.
“Hindi niya ako hahanapin.”
“May ibang babaeng naghihintay sa kanya.”
Lumabas ako sa service gate na suot ang lumang jacket ni Aling Rosa, sombrero, at face mask.
Hindi ako pumunta sa airport o bus terminal.
Nakisakay ako sa delivery truck na bumibiyahe pa-Nueva Ecija.
Pero wala pang dalawang kilometro ang nalalayo namin nang makarinig kami ng mga sirena.
May checkpoint sa unahan.
At isang sundalo ang sumisigaw sa megaphone.
“By order of General Villareal, inspect all outbound vehicles!”
Namutla ang driver.
“Ate, mukhang hindi tayo makakalabas.”
May pera akong iniabot.
“May ibang daan ba?”
Matagal niya akong tinitigan.
Pagkatapos ay bumulong siya.
“May refrigerated truck papunta sa Isabela. Cargo route. Baka makalusot.”
Wala akong ibang pagpipilian.
Nagtago ako sa pagitan ng mga kahon sa loob ng malamig na truck.
Nanginginig ako sa ginaw habang yakap ang tiyan.
Sa checkpoint, narinig kong sinabi ng isang lalaki:
“Asawa raw ni General Villareal ang nawawala.”
“Personal daw siyang naghahanap.”
Napapikit ako.
Kung nag-aalala talaga siya sa akin, bakit iniwan niya akong mag-isa kagabi?
Nagpatuloy ang biyahe.
Dahil sa landslide, halos isang buong gabi kaming naipit sa bundok.
Bandang madaling-araw, biglang sumakit nang matindi ang tiyan ko.
Nang makaramdam ako ng basa sa damit ko, nanlamig ang buong katawan ko.
Akala ko nawawala na ang bata.
Dinala ako ng driver sa maliit na rural clinic.
Matandang doktor ang tumingin sa akin.
Matapos ang pagsusuri, mariin niyang sinabi:
“Maselan ang pagbubuntis mo. Kapag ipinilit mong bumiyahe nang ganito, maaaring mapahamak kayong dalawa.”
Hinawakan ko ang manggas niya.
“Dok… pakiusap. Iligtas ninyo ang anak ko.”
Huminga siya nang malalim.
“Nasaan ang ama?”
Ipinikit ko ang mga mata.
“Patay na po.”
Mula araw na iyon, itinuring kong patay na ang kasal ko.
Nagpalit ako ng numero at lumayo hanggang sa isang maliit na bayan malapit sa hangganan ng Isabela at Cagayan.
Nagrenta ako ng lumang bahay sa tabi ng taniman.
Kumita ako sa paggawa ng online illustrations.
Akala ko ligtas na ako.
Hanggang isang hapon, may dumating na tatlong lalaking hindi taga-roon.
May hawak silang litrato.
Isa-isa nilang kinakatok ang bawat bahay.
Nagtago ako sa likod ng kurtina ng tindahan ni Aling Nena.
“May nakita po ba kayong ganitong babae?”
Napatingin sa akin si Aling Nena.
Pagkatapos ay tumingin sa litrato.
At umiling.
“Wala.”
Nang makaalis ang mga lalaki, isinara niya ang pinto at inilapag ang litrato sa harap ko.
Ako ang nasa litrato.
Sa ibabang bahagi nito ay may opisyal na selyo.
At sa likod, may sulat-kamay na mensahe.
“Claire, alam kong buntis ka.”
PARTE2
Nawala ang kulay sa mukha ko.
“Paano niya nalaman?”
Hindi sumagot si Aling Nena.
Pinulot ko ang litrato.
Sa likod, may kasunod pang linya.
“Umuwi ka. Hindi kita sasaktan. Kailangan lang kitang makita.”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
Hindi ko naman sinabi kahit kanino.
Ang ultrasound ay itinapon ko bago ako umalis.
Bigla kong naalala si Aling Rosa.
Posibleng nakita niya iyon sa basurahan.
O baka bumalik si Adrian sa kuwarto namin pagkatapos kong umalis.
Hindi mahalaga.
Ang mahalaga, papalapit na siya.
Kinagabihan, umalis ulit ako.
Sa tulong ni Aling Nena, nakituloy ako sa kapatid niyang may maliit na farmhouse sa mas liblib na bahagi ng Cagayan.
At doon ako tuluyang nawala sa mapa ni Adrian Villareal.
Lumipas ang mga buwan.
Lumaki ang tiyan ko.
Pero kakaiba ang bilis ng paglaki nito.
Sa una, akala ng doktor kambal.
Sa sumunod na ultrasound, napaupo siya.
“Mrs. Reyes…”
Reyes ang apelyidong ginagamit ko noon.
“Hindi dalawa.”
Kinabahan ako.
“Tatlo?”
Umiling siya.
“Lima.”
Halos mahulog ako sa kama.
“Lima?”
Tumango ang doktor.
Limang sanggol.
Limang puso.
Limang dahilan para hindi na ako maaaring bumalik sa dati kong buhay.
Mahirap ang mga sumunod na buwan.
May pagkakataong kinailangan kong humiram para sa gamot.
May gabing gumagawa ako ng illustration hanggang madaling-araw habang nakataas ang mga paa.
At nang dumating ang araw ng panganganak, halos buong ospital yata ang nag-abang.
Isinilang ko sina Liam, Lucas, Leon, Levi, at Luna.
Apat na lalaki.
Isang babae.
Lahat maliliit.
Lahat maingay.
At lahat—nakakainis man aminin—kamukhang-kamukha ni Adrian.
Parehong matangos na ilong.
Parehong malalalim na mata.
Parehong maliit na nunal malapit sa kilay.
Nang makita sila ng nurse, natawa siya.
“Ma’am, siguradong hindi makakatanggi ang tatay nito.”
Hindi ako natawa.
“Wala silang tatay.”
Lumipas ang anim na taon.
Lumaki ang limang bata na parang sabay-sabay na bagyo.
Kapag tahimik ang bahay, sigurado akong may kalokohan silang ginagawa.
Kapag maingay naman, mas malaking problema.
“Mommy!”
Sigaw ni Leon mula sa kusina.
“Naubos na po ang cereal!”
“Mama!”
Sigaw naman ni Luna.
“Wala na ring gatas!”
Tiningnan ko ang wallet ko.
₱780.
Tatlong araw pa bago bayaran ng kliyente ang illustration project ko.
Pumikit ako.
“Mga anak, puwede bang huwag muna kayong kumain nang parang limang construction worker?”
Sabay-sabay silang tumingin sa akin.
Si Liam, ang panganay nang labing-isang minuto, seryosong sumagot:
“Growing children need nutrition, Mommy.”
Napailing ako.
Kasalanan ko rin kung bakit masyadong matalino ang batang iyon.
Hindi ko kailanman itinago na may ama sila.
Pero hindi ko sinabi kung sino.
Ang sabi ko lang:
“Malayo siya.”
Isang araw, habang nagtatrabaho ako, lumitaw sa laptop ang isang balita.
BRIGADIER GENERAL ADRIAN VILLAREAL TO LEAD NORTHERN LUZON DISASTER RESPONSE PROGRAM
Nasa Tuguegarao siya.
Dalawang oras lamang mula sa amin.
Mabilis kong isinara ang screen.
Hindi ko napansing nasa likod ko si Liam.
Nabasa niya ang pangalan.
At nakita niya ang litrato.
Kinagabihan, nagbulungan silang lima sa kuwarto.
Akala ko pinag-uusapan lang nila ang school project.
Mali pala ako.
Kinabukasan, nagising ako dahil sobrang tahimik.
Wala ang limang bata.
Nawala rin ang maliit na alkansiya ni Liam.
Halos himatayin ako.
Tumawag ako sa paaralan.
Wala sila roon.
Sa tindahan.
Wala.
Sa kapitbahay.
Wala.
Hanggang sa tumawag ang barangay captain.
“Claire, huwag kang mag-panic.”
“Nasaan ang mga anak ko?”
“May nakita raw na limang bata na sumakay sa jeep pa-highway.”
Parang huminto ang puso ko.
Kinuha ko ang motor ng kapitbahay at halos lumipad sa kalsada.
Samantala, ayon sa nalaman ko kalaunan, nakarating ang limang pasaway sa temporary military command center sa Tuguegarao.
Hindi sila agad pinapasok.
Sabi ng guard:
“Mga bata, bawal dito.”
Humakbang si Liam.
“Kailangan po naming makita si General Adrian Villareal.”
“Bakit?”
Nagkatinginan silang lima.
Si Luna ang sumagot.
“Kukunin po namin siya bilang bagong daddy.”
Nagtawanan ang dalawang sundalo.
Hanggang lumabas mismo si Adrian mula sa gusali.
Anim na taon.
Anim na taon mula nang huli ko siyang makita.
Mas matigas na ang mukha niya.
May ilang puting buhok na sa sentido.
Pero nang makita niya ang limang bata, parang biglang nawala ang kulay sa balat niya.
Si Liam ang unang lumapit.
Hawak niya ang lumang litrato ni Adrian na na-print nila mula sa internet.
“Sir.”
Hindi nakapagsalita si Adrian.
Isa-isang tumingin sa kanya ang limang bata.
Parang limang maliit na salamin.
Parehong mata.
Parehong ilong.
Parehong ekspresyon.
Lumuhod si Adrian.
“Anong pangalan ninyo?”
“Liam Reyes.”
“Lucas Reyes.”
“Leon Reyes.”
“Levi Reyes.”
“Luna Reyes.”
Napalunok siya.
“Nasaan ang mama ninyo?”
Ngumiti si Luna.
“Hinahanap ka rin po siguro niya ngayon.”
At tama siya.
Pagdating ko sa command center, nakita ko sila sa harap ng gate.
Nakapulupot si Leon sa isang braso ni Adrian.
Si Levi sa isa.
Nakakapit si Luna sa pantalon niya.
At hawak ni Liam ang laylayan ng uniform niya.
Pagkakita sa akin ni Luna, tuwang-tuwa siyang sumigaw:
“Mommy!”
Napatingin si Adrian.
Nagtagpo ang mga mata namin.
Parang bumalik ang anim na taong tinakasan ko sa isang segundo.
Tumakbo sa akin si Luna.
“Mommy, may nahanap na po kaming bagong daddy!”
Turo niya kay Adrian.
“Kamukha po naming lahat!”
Walang nakapagsalita.
Hanggang sa mahinang sinabi ni Adrian:
“Claire.”
Hinawakan ko ang mga kamay ng mga anak ko.
“Uuwi na tayo.”
Humakbang siya.
“Mga anak ko ba sila?”
Hindi ako sumagot.
Mas lumalim ang boses niya.
“Claire… lima?”
Napatawa ako nang walang saya.
“Congratulations. Magaling ka.”
Napapikit siya.
“Hindi ako nagtaksil sa iyo.”
Napatingin ako sa kanya.
“Anim na taon na ang lumipas. Huwag mo na akong insultuhin.”
“Hindi kami nagkaroon ng relasyon ni Camille.”
“Hinubad niya ang damit niya sa study mo.”
“May sugat siyang tinatago.”
Malamig akong tumawa.
At doon niya sinabi ang katotohanang anim na taon kong hindi nalaman.
Ang ama ni Camille ay sangkot sa illegal arms procurement.
May hawak siyang ebidensiya laban sa sariling pamilya.
Noong gabing nakita ko sila, tinutulungan ni Adrian si Camille na itago ang recording device na nakakabit sa katawan nito dahil binabantaan siyang patayin ng sarili niyang kapatid.
Ang tinatawag niyang “sugat” ay hiwa mula sa pag-atake sa kanya ilang araw bago iyon.
Classified ang operasyon.
Hindi maaaring malaman kahit ng asawa ng opisyal.
“Bakit hindi mo man lang sinabi na hindi iyon pagtataksil?”
Tanong ko.
Tahimik siya.
“Dahil tanga ako.”
Napatingin ako sa kanya.
“Akala ko sapat nang sabihin kong magtiwala ka.”
“Pero noong gabing iyon, noong umalis ka, bumalik ako sa kuwarto natin.”
Nakita niya raw ang dugo sa damit na iniwan ko.
At ang punit na ultrasound sa basurahan.
Doon niya nalaman.
“Hinahanap kita dahil akala ko maaaring mawala kayo ng anak natin.”
Pumikit siya.
“Hindi ko alam na lima pala sila.”
“Pina-checkpoint mo ang buong lungsod.”
“Dahil natatakot ako.”
“Pero nakatakas ako.”
“Alam ko.”
May sakit sa ngiti niya.
“Anim na taon kong alam.”
Napatigil ako.
“Ano?”
Kinuha niya ang lumang litrato mula sa bulsa.
Pareho iyon sa ipinakita kay Aling Nena noon.
“Tatlong buwan pagkatapos mong mawala, may report na posibleng nasa Cagayan ka.”
“Bakit hindi mo ako kinuha?”
Tumingin siya sa limang bata.
“Dahil sinabi ng doktor na maselan ang pagbubuntis mo.”
“Natakot akong kapag pinilit kitang bumalik, ako mismo ang maging dahilan kung bakit mapahamak ka.”
Hindi ko alam ang sasabihin.
“Sinundan mo ako?”
“Hanggang sa malaman kong ligtas ka.”
“Pagkatapos, umatras ako.”
“Bakit?”
Matagal bago siya sumagot.
“Dahil malinaw na pinili mong mabuhay nang wala ako.”
Tumulo ang luha ko nang hindi ko namamalayan.
Anim na taon akong galit sa lalaking inakala kong hindi ako hinabol nang sapat.
Samantalang siya pala ang taong nagdesisyong huwag akong pilitin, kahit alam niya kung nasaan ako.
Pero hindi ibig sabihin noon na mawawala ang lahat ng sakit.
“Hindi nito binabago ang nangyari.”
“Alam ko.”
“Hindi kita mapapatawad sa isang araw.”
“Hindi ko hinihingi iyon.”
Tumingin siya sa mga bata.
“Ang hinihingi ko lang… hayaan mo akong maging ama nila.”
Sumingit si Leon.
“May pera ka po ba?”
Napatingin kaming lahat sa kanya.
Seryoso siyang nagpatuloy:
“Kasi malakas po kaming kumain.”
Natawa ang mga sundalo.
Pati ako, hindi ko napigilan.
At sa unang pagkakataon matapos ang anim na taon, nakita kong ngumiti si Adrian nang katulad noong bago kami ikasal.
Hindi kami agad nagbalikan.
Hindi ganoon kadali.
Dumaan kami sa counseling.
Nag-usap kami tungkol sa galit.
Sa pagkawala ng tiwala.
Sa paraan ng trabaho niya na palaging nauuna bago ang paliwanag.
At sa ugali kong tumatakbo kapag natatakot akong masaktan.
Unti-unti, naging bahagi siya ng buhay ng mga bata.
Siya ang nagturo kay Liam magbisikleta.
Siya ang sumundo kay Lucas nang makipag-away sa school.
Siya ang unang tinawagan ni Luna nang mawalan ito ng unang ngipin.
At tuwing weekend, dumadating siya na may dalang groceries na sapat para sa isang maliit na batalyon.
Minsan, nakita ko siyang natutulog sa sofa habang nakapatong sa dibdib niya si Levi at nakakapit sa braso niya si Leon.
Tiningnan ko sila nang matagal.
Hindi ko na nakita ang general.
Ang nakita ko ay isang ama.
Makalipas ang isang taon, sa maliit naming bahay sa Cagayan, naglagay si Adrian ng bagong kahoy na gate.
Sa ibabaw nito, may simpleng karatula.
VILLAREAL-REYES FAMILY
Napataas ang kilay ko.
“Hindi ba masyadong advance?”
Ngumiti siya.
“Anim na taon akong nahuli. Kailangan kong bumawi.”
Inabot niya sa akin ang lumang wedding ring ko.
Hindi niya isinuot sa daliri ko.
Inilagay lamang niya sa palad ko.
“Hindi kita pipilitin.”
“Tanggapin mo lang kapag handa ka.”
Tiningnan ko ang singsing.
Pagkatapos ay tiningnan ko ang limang batang nag-aagawan sa mangkok ng fried chicken sa likod niya.
“May kondisyon ako.”
“Ano?”
“Kapag nagkaroon ulit tayo ng anak, ikaw ang magpapalit ng diaper araw-araw.”
Nanlaki ang mata niya.
“May susunod pa?”
Napatawa ako.
“Sabi ko lang ‘kapag.’”
Mula sa mesa, sabay-sabay sumigaw ang limang bata:
“YES! BABY NUMBER SIX!”
At sa gitna ng ingay, tawanan, at anim na taong sugat na unti-unting naghihilom, muli kong isinuot ang singsing.
Hindi dahil nakalimutan ko ang sakit.
Kundi dahil sa pagkakataong iyon, pareho na naming natutunang ang pagmamahal ay hindi nabubuhay sa katahimikan, haka-haka, o pagmamataas.
Nabubuhay ito sa katotohanan, pagpili, at araw-araw na pagsisikap na manatili.
MINSAN, HINDI ANG PAGLAYO ANG PINAKAMAHIRAP NA DESISYON—KUNDI ANG PAGBALIK KAPAG MAY SAPAT NANG KATOTOHANAN PARA MULING MAGTIWALA. ANG PAMILYA AY HINDI NABUBUO DAHIL WALANG NAGKAKAMALI, KUNDI DAHIL MAY MGA TAONG HANDANG UMAMIN, MAGBAGO, AT MANINDIGAN PARA SA ISA’T ISA.
