Sa Kaarawan ni Tatay, Ibinigay Niya sa Kuya Ko ang Bangkang Ako ang Bumili at Tinawag Akong Tagasulat Lamang—Ngunit Nang Mamatay ang Makina sa Gitna ng Habagat, Binuksan ng Coast Guard ang Logbook at Lumabas na Ibinenta Niya ang Radyo at mga Life Jacket
Sa Kaarawan ni Tatay, Ibinigay Niya sa Kuya Ko ang Bangkang Ako ang Bumili at Tinawag Akong Tagasulat Lamang—Ngunit Nang Mamatay ang Makina sa Gitna ng Habagat, Binuksan ng Coast Guard ang Logbook at Lumabas na Ibinenta Niya ang Radyo at mga Life Jacket
Bahagi 1 – Sa Harap ng mga Mangingisda, Ipinamigay ni Tatay ang Bangkang Binayaran Ko at Pinagtawanan ang Bawat Babala Ko sa Habagat
Hindi agad napansin ni Liza Mendoza na wala na ang pangalan niya sa pisara ng iskedyul.
Abala ang lahat sa paghahanda para sa ikaanimnapu’t walong kaarawan ng kanyang ama na si Mang Isko. May nakahilerang bandehado ng pancit, inihaw na pusit, sinaing na tulingan, at dalawang kahon ng gin sa covered court ng kanilang barangay sa San Juan, Batangas.
Sa gilid ng court, nakatali sa pantalan ang puti at asul na bangkang de-motor na pinangalanan nilang Mahal na Birhen.
Iyon ang bangkang halos limang taon niyang binayaran.
Hindi siya mangingisda.
Si Liza ang bookkeeper ng Samahang Mangingisda ng Malabrigo. Siya ang nagtatala ng huli, diesel, utang sa yelo, hulog sa makina, bayad sa mekaniko, at iskedyul ng bawat bangkang lumalabas sa Verde Island Passage.
Tuwing sasahod siya, kalahati agad ang napupunta sa hulog ng makina. Ang bonus niya noong Pasko ay ipinambili niya ng marine radio. Ang ipon sana niya para sa sariling bahay ay napunta sa fiberglass repair, compass, distress flares, at mga bagong life jacket.
Ginawa niya iyon para sa ama at sa nakatatanda niyang kapatid na si Renato.
Matanda na si Mang Isko. Madalas sumakit ang tuhod nito, ngunit ayaw nitong tumigil sa pangingisda. Si Renato naman ay pabago-bago ang trabaho at laging may dahilan kung bakit kapos ang kita.
Kaya nang mabili ni Liza ang bangka, pangalan ng ama ang inilagay niya sa rehistro.
—Para hindi maramdaman ni Tatay na umaasa siya sa akin—sabi niya noon sa kaibigang si Mayet.
Si Liza ang nagbayad, ngunit hinayaan niyang si Mang Isko ang tawaging may-ari.
Hindi niya inakalang gagamitin iyon laban sa kanya.
Bandang alas-kuwatro ng hapon, tinawag ni Mang Isko ang lahat ng miyembro ng samahan. Tumayo ito sa harap ng mesa habang hawak ang isang pulang sobre at ang tansong susi ng bangka.
Nasa kanan nito si Renato, bagong gupit, naka-puting polo, at may malapad na ngiti na para bang naghihintay ng parangal.
—Mga kasama—malakas na sabi ni Mang Isko—matanda na ako. Kailangan ko nang pumili kung sino ang mamamahala sa bangka ng pamilya.
Napatingin si Liza sa maliit na supot na hawak niya.
May laman iyong bagong waterproof folder para sa maintenance records at resibo ng dalawang bagong battery terminal. Akala niya, iyon ang pag-uusapan nila matapos ang handaan.
Itinaas ni Mang Isko ang susi.
—Mula ngayon, si Renato na ang kapitan ng Mahal na Birhen. Siya na ang magdedesisyon kung kailan aalis, saan pupunta, at sino ang sasama.
Nagpalakpakan ang ilan.
Hindi agad nakapagsalita si Liza.
Lumapit si Renato at kinuha ang susi. Hindi man lang ito tumingin sa kanya.
—Tatay—mahinang sabi ni Liza—hindi ba dapat pag-usapan muna natin? May mga hulog pa sa makina. Nasa pangalan ko rin ang mga resibo ng kagamitan.
Napangisi si Mang Isko.
—Resibo lang ang hawak mo. Hindi dagat.
Natahimik ang mga nasa mesa.
—Tay, ako ang nagbayad sa bangka.
—At ano ngayon?—sagot ng ama.—Dahil marunong kang magkuwenta, akala mo marunong ka nang mamuno sa mga lalaking nangingisda?
May ilang napatawa.
Tumigas ang mga daliri ni Liza sa hawak na folder.
—Hindi ito tungkol sa pagiging lalaki o babae. May responsibilidad ang namamahala sa bangka. May maintenance schedule. May safety inspection. May paparating na habagat sa susunod na mga linggo.
—Narinig n’yo?—sigaw ni Renato sa mga bisita.—Kaarawan ni Tatay, pero gusto pa rin niyang magbasa tayo ng notebook!
Tumawa nang malakas ang dalawang kaibigan ni Renato.
Inilapag ni Liza ang folder sa mesa.
—Kuya, hindi basta notebook iyan. Nandoon ang serial number ng makina, radyo, signal beacon, mga life jacket at fire extinguisher. Kapag may nawala o hindi gumana, doon natin malalaman kung kailan huling na-check.
Kinuha ni Renato ang makapal na logbook mula sa ilalim ng folder.
Pinagpag niya iyon na parang lumang diyaryo.
—Ito ba? Ito ang dahilan kung bakit akala mo ikaw ang may-ari?
Bago pa makasagot si Liza, inilapag ni Renato ang logbook sa tabi ng mga mamantikang plato.
—Tagasulat ka lang, Liza. Ako ang sumusuong sa alon. Ako ang nakakaalam kung paano buhayin ang pamilya.
Napatingin si Liza sa ama.
Hinintay niyang itama siya nito.
Sa halip, tumango si Mang Isko.
—Ang babae, puwedeng tumulong sa kuwenta. Pero ang desisyon sa dagat, sa lalaki dapat.
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa likod ni Liza.
Ang bawat pisong inilabas niya, bawat overtime na tinanggap, bawat planong ipinagpaliban niya, biglang lumiit sa isang pangungusap.
Tagasulat lang.
Kinagabihan, nakita niyang binura ni Renato ang pangalan niya sa pisara ng operasyon.
Sa dating hanay na “Safety and Maintenance Officer,” isinulat nito ang sariling pangalan.
Sa ilalim, idinagdag niya:
WALANG BABAE SA DESISYON NG PAGLAYAG.
Hindi iyon opisyal na patakaran ng samahan.
Sulat-kamay lamang iyon ni Renato.
Ngunit walang nagbura.
Tatlong araw matapos ang kaarawan, pinatawag ni Liza ang mekanikong si Ka Oning upang tingnan ang makina. May kakaibang vibration kasi itong napansin sa huling test run.
Hindi sila pinapasok ni Renato sa pantalan.
—Hindi na kailangan—sabi nito habang nakasandal sa bangka.—Ako na ang bahala.
—May luma nang bitak ang fuel hose. Kailangan ding palitan ang water pump impeller bago lumakas ang habagat.
—Puro ka gastos. Bago ang makina.
—Tatlong taon na ang makina, Kuya. At ginagamit halos araw-araw.
Lumapit si Renato sa kanya.
—Hindi mo na pera ang usapan dito. Binigay na ni Tatay sa akin.
—Binili ko iyan.
—Pero hindi nakapangalan sa iyo.
Iyon ang unang pagkakataong naramdaman ni Liza na may ibang balak ang kapatid.
Kinabukasan, napansin niyang nawawala ang susi ng cabinet kung saan nakalagay ang spare flares at handheld radio.
Tinanong niya si Mang Isko.
—Kinuha ni Renato. Baka kailangan sa bangka.
—Tay, hindi dapat basta inilalabas iyon nang walang entry sa logbook.
Sumimangot ang ama.
—Huwag mo nang bantayan ang bawat galaw ng kuya mo. Nakakahiya sa mga tao. Para bang magnanakaw siya.
Hindi na sumagot si Liza.
Sa halip, kinuhanan niya ng litrato ang serial numbers ng natitirang kagamitan. May kopya na siya sa logbook, pero gusto niyang may hiwalay na record sa telepono.
Pagkalipas ng dalawang linggo, dumating ang advisory mula sa Philippine Coast Guard at PAGASA. Inaasahan ang malalakas na bugso ng hangin, biglaang pagtaas ng alon at mahinang visibility sa bahagi ng Batangas at Oriental Mindoro.
Ipinaskil ni Liza ang kopya sa opisina ng samahan.
Nilagyan niya ng pulang bilog ang petsang delikado.
Kinagabihan, nakita niyang punit na ang advisory.
Nasa basurahan.
—Sino ang pumunit nito?—tanong niya.
Walang sumagot.
Sa pantalan, nagkakarga si Renato ng tatlong kahon ng yelo at mga lambat. Kasama niya ang apat na mangingisda, kabilang ang pinsan nilang si Joel na dalawampu’t dalawang taong gulang pa lamang.
—Hindi kayo puwedeng umalis bukas—sabi ni Liza.—May small craft warning.
—Hindi bagyo—sagot ni Renato.—Habagat lang.
—Malalakas ang alon sa daraanan ninyo. Hindi pa napapalitan ang water pump impeller.
—Gusto mo bang walang kainin ang pamilya natin?
—Gusto kong makauwi kayong buhay.
Tumawa si Renato.
—Kaya hindi dapat babae ang namumuno. Konting hangin lang, takot na.
Lumapit si Liza sa bangka at binuksan ang safety compartment.
Walang laman ang unang lalagyan.
Binuksan niya ang pangalawa.
Dalawang kupas na life jacket lamang ang naroon.
—Nasaan ang anim na bagong life jacket?
Hindi sumagot si Renato.
Mabilis na umakyat si Liza sa cabin. Wala sa mounting bracket ang marine radio. Nandoon pa ang kable, ngunit putol ang connector at walang unit.
—Nasaan ang VHF radio?
—Pinapaayos.
—Kanino?
—Basta pinapaayos.
—Nasaan ang resibo?
Biglang hinawakan ni Renato ang braso niya at ibinaba siya sa bangka.
—Hindi ka kasama sa biyahe. Huwag kang gumawa ng eksena.
Nakawala si Liza sa pagkakahawak.
—Hindi kayo aalis nang walang radio at life jacket.
Narinig ni Mang Isko ang sigawan at lumapit.
—Ano na naman ito?
—Tay, wala ang emergency radio. Nawawala rin ang karamihan sa life jacket.
Tumingin ang ama kay Renato.
—Pinapaayos daw—sagot ni Renato.—At may mga lumang life jacket naman.
—Hindi sapat ang dalawa para sa limang tao—sabi ni Liza.—Hindi puwedeng lumabas ang bangka.
Huminga nang malalim si Mang Isko.
Akala ni Liza, sa wakas ay pakikinggan siya nito.
Ngunit itinuro ng ama ang daan pauwi.
—Ikaw ang umalis. Huwag mong ipahiya ang kuya mo sa mga tauhan niya.
—Tay—
—Hindi mo bangka ito!
Parang pumutok ang paligid sa katahimikan.
Lahat ng nasa pantalan ay nakatingin.
Kinuha ni Liza ang lumang logbook mula sa kanyang bag at ipinakita ang listahan.
—Ang marine radio ay binili ko noong Enero. Ang distress beacon ay noong Marso. Walong life jacket ang naka-record dito. Kapag may nangyari sa kanila, hindi ninyo puwedeng sabihing wala kayong alam.
Inagaw ni Renato ang logbook.
Akala ni Liza ay itatapon niya iyon sa dagat.
Sa halip, pinunit niya ang pinakahuling pahina at ibinagsak sa putik.
—Wala nang halaga ang mga sulat mo.
Dahan-dahang pinulot ni Liza ang punit na pahina.
Hindi siya sumigaw.
Hindi rin siya umiyak sa harap nila.
Umuwi siyang dala ang logbook, ang mga litrato ng serial number, at ang bigat ng babalang walang gustong pakinggan.
Bago magbukang-liwayway kinabukasan, narinig niya ang makina ng Mahal na Birhen na umaandar palayo sa dalampasigan.
Bandang alas-diyes ng umaga, lumakas ang hangin.
Pagsapit ng tanghali, halos hindi na makita ang dulo ng pantalan dahil sa ulan.
Alas-dose y medya nang tumunog ang telepono ni Liza.
Si Mayet ang nasa kabilang linya, hingal at halos hindi makapagsalita.
—Liza… may tumawag mula sa bangka ni Kapitan Ruel. Nakita raw nila ang bangka ninyo na palutang-lutang sa may bukana.
Tumayo si Liza.
—Nasaan si Kuya? Nakapag-radio ba sila?
Sandaling natahimik si Mayet.
—Wala raw silang naririnig na radio transmission.
Makalipas ang ilang segundo, dumating ang mensahe mula sa Coast Guard substation.
Disabled fishing vessel. Five persons aboard. Heavy seas. No confirmed life-saving equipment.
Nabitawan ni Liza ang telepono.
At habang pinapanood niyang naglalabas ng rescue boat ang Coast Guard, isang tanong lang ang paulit-ulit sa isip niya:
Kung wala ang radyo, wala ang distress beacon, at dalawa lang ang life jacket—sino sa limang sakay ang pipiliing mabuhay?
Bahagi 2 – Habang Nilalamon ng Alon ang Bangka, Nagsinungaling si Renato sa Coast Guard at Isinisi sa Akin ang Nawawalang Kagamitang Pangkaligtasan
Hindi pinayagang sumama si Liza sa rescue boat.
Nanatili siya sa Coast Guard station, basa ang laylayan ng pantalon at nanginginig ang mga kamay habang pinakikinggan ang putol-putol na komunikasyon sa radyo.
—Rescue One, visibility less than five hundred meters.
—Copy. Searching northwest sector.
—Possible disabled vessel near reef line.
Sa likod niya, nakaupo si Mang Isko. Wala na ang yabang sa mukha nito. Mahigpit nitong hawak ang rosaryong ibinigay ng kanyang asawa bago ito namatay.
Hindi lumingon si Liza.
Ayaw niyang marinig ang anumang dasal na ipapalit sa mga kagamitang dapat sana ay nasa bangka.
Makalipas ang halos dalawang oras, may sumigaw mula sa radio desk.
—Visual contact!
Lumapit si Liza.
Natagpuan ang Mahal na Birhen na palutang-lutang malapit sa isang mabatong bahagi ng baybayin. Patay ang makina. Bahagyang nakatagilid ang bangka at punô ng tubig ang hulihang bahagi.
Apat na lalaki ang nakakapit sa gilid.
Si Joel ay nakasuot ng isa sa dalawang lumang life jacket.
Ang isa pang life jacket ay hawak ni Renato.
Ang tatlong kasamahan nila ay walang suot na anumang flotation device.
Nang mailapit ang rescue boat, kumapit si Joel sa braso ng Coast Guard personnel.
—May tubig na sa makina!—sigaw nito.—Wala kaming radio! Wala ring flare!
Lahat sila ay nailigtas, ngunit dinala si Mang Berto sa district hospital dahil sa hypothermia at sugat sa ulo. Si Joel naman ay nilapatan ng oxygen matapos makalanghap ng maraming tubig.
Sa pantalan, unang bumaba si Renato.
Sa halip na lumapit kay Liza, dumiretso ito sa ama.
—Nasira ang makina dahil hindi inayos ni Liza!—sigaw niya.—Siya ang may hawak ng maintenance!
Napatingin ang mga tao kay Liza.
—Ano?—tanong niya.
—Ikaw ang nag-aasikaso dati. Ikaw ang bumili ng piyesa. Baka mumurahin ang inilagay mo.
—Pinagbawalan mo akong magpa-inspection dalawang linggo na ang nakalipas.
—Wala kang pruweba.
Kinuha ni Liza ang logbook mula sa kanyang bag.
—Nandito ang petsa ng huling maintenance. Nandito rin ang recommendation ni Ka Oning na palitan ang impeller bago lumabas sa malakas na alon.
Lumapit ang isang Coast Guard investigator na si Chief Petty Officer Salcedo.
—Nasaan ang VHF radio ng bangka?
Nagkatinginan sina Renato at Mang Isko.
—Nasira po—sagot ni Renato.
—Nasaan ang sirang unit?
—Nasa repair shop.
—Anong repair shop?
Hindi nakasagot si Renato.
—At bakit dalawa lang ang life jacket sa bangkang may limang sakay?
—Matagal nang dalawa lang iyon—sabi niya.
Binuksan ni Liza ang logbook.
—Hindi. Walong piraso ang binili ko. Lahat may serial at batch number.
Ipinakita niya ang mga pahina.
Nakalista roon ang petsa ng pagbili, pangalan ng supplier, resibo, serial number ng radio at beacon, pati pirma ni Mang Isko nang tanggapin ang kagamitan.
Namumutla ang ama habang tinitingnan ang sariling pirma.
—May digital copy rin ako ng mga resibo—dagdag ni Liza.—At may litrato ako ng kagamitan sa bangka bago ang kaarawan ni Tatay.
Tumingin si Chief Salcedo kay Renato.
—Kailan huling nakita ang radio?
—Hindi ko matandaan.
—Sinabi mo kanina na nasa repair shop.
—Oo. Iyon nga.
—Pero hindi mo matandaan kung kailan mo dinala?
Napatigil si Renato.
Sa sandaling iyon, lumapit si Joel. Nakabalot ang katawan nito sa kumot at may galos sa noo.
—Hindi po nasira ang radio—mahina niyang sabi.
Lumingon ang lahat.
—Ano ang sinasabi mo?—singhal ni Renato.
—Nakita kitang tinanggal iyon dalawang araw matapos ang kaarawan ni Lolo Isko.
—Magsinungaling ka pa!
—Ikaw ang nagsabi na ibebenta mo muna dahil kailangan mong magbayad kay Boyet.
Biglang hinablot ni Renato ang kuwelyo ni Joel.
Mabilis siyang pinigil ng dalawang Coast Guard personnel.
—Sinungaling!—sigaw niya.—Alam ninyong lahat na utang ni Liza ang sumira sa bangka!
Tahimik na binuksan ni Liza ang kanyang telepono.
May litrato siyang kuha sa safety cabinet. May litrato rin ng putol na connector ng marine radio at ng mga bakanteng puwesto ng life jacket.
Ngunit bago niya maipakita ang mga iyon, tumunog ang telepono ni Chief Salcedo.
May tumawag mula sa isang marine supply shop sa Lipa.
May lalaking nagtangkang ipagbili sa kanila ang marine radio, emergency beacon, at anim na life jacket tatlong linggo na ang nakalipas. Naging kahina-hinala ang transaksyon dahil may nakaukit na pangalan ng bangka sa likod ng radio unit.
Naalala ng may-ari ang mukha ng nagbenta.
At may kopya sila ng kanyang government ID.
Dahan-dahang ibinaba ni Chief Salcedo ang telepono.
—Mr. Renato Mendoza, kailangan mong sumama sa opisina.
Biglang humarang si Mang Isko.
—Chief, baka puwedeng pag-usapan ito. Anak ko iyan. Nagkamali lang dahil gipit.
Tumingin si Liza sa ama.
Halos mawalan ng buhay ang limang tao.
May isa pang nakahiga sa ospital.
Ngunit para kay Mang Isko, simpleng pagkakamali pa rin iyon ng anak na lalaki.
Pagkatapos ay lumapit ang treasurer ng samahan, may dalang maliit na brown envelope.
—Liza—sabi nito.—May isa pa kaming nakita sa cabinet ni Renato.
Binuksan niya ang envelope.
Sa loob ay mga resibo mula sa sabungan, promissory note sa halagang isang daan at walumpung libong piso, at listahan ng mga kagamitang “puwedeng maibenta” mula sa iba pang bangka ng kooperatiba.
Hindi lang pala Mahal na Birhen ang pinagnakawan ni Renato.
At sa pinakailalim ng listahan, may isang pirma na agad nakilala ni Liza.
Pirma iyon ng kanilang ama.
Bahagi 3 – Binuksan ang mga Resibo, Bumoto ang Kooperatiba, at Napilitang Pumirma si Tatay sa Logbook na Dati Niyang Kinukutya
Hindi nakatulog si Liza nang gabing iyon.
Paulit-ulit niyang tinitigan ang kopya ng listahang nakuha sa cabinet ni Renato. Nakasulat doon ang presyo ng marine radio, life jacket, beacon, spare battery, stainless anchor chain at dalawang fuel container.
Sa tabi ng bawat kagamitan ay may tinatayang halaga.
May ilang item na may markang “sold.”
Ang iba ay may nakasulat na “next week.”
Sa ibaba ng papel ay may pirma ni Mang Isko bilang patunay na pinayagan niyang “gamitin muna” ni Renato ang ilang kagamitan upang makahanap ng pansamantalang pera.
Hindi malinaw kung alam ng ama na ibebenta ang mga iyon.
Ngunit malinaw na alam nitong may inilalabas na kagamitan sa bangka.
Kinabukasan, ipinatawag ng board ng Samahang Mangingisda ng Malabrigo ang lahat ng miyembro sa barangay hall.
Dumalo ang Coast Guard investigator, ang barangay captain, ang mekanikong si Ka Oning, ang may-ari ng marine supply shop at ang limang lalaking sakay ng bangka.
Dumating si Renato na may kasamang tiyuhin nilang si Nestor.
Wala siyang posas, ngunit ipinagbabawal muna sa kanyang lumapit sa pantalan habang iniimbestigahan ang bentahan ng safety equipment at iba pang posibleng paglabag.
Umupo si Mang Isko sa pinakaharap.
Hindi siya tumabi kay Liza.
Tumabi siya kay Renato.
Binuksan ng chairman ng kooperatiba na si Aling Cora ang pagpupulong.
—Hindi ito simpleng away-pamilya—sabi niya.—Ang pinag-uusapan natin ay kaligtasan ng limang miyembro at integridad ng buong samahan.
Tumayo si Renato.
—Inaakusahan nila ako dahil gusto ni Liza na kunin ang bangka. Matagal na niyang pinaplano iyan.
—Ako ang bumili ng bangka—sagot ni Liza.—Hindi ko kailangang agawin ang bagay na ako ang nagbayad.
May bulungan sa loob ng hall.
—Pangalan ni Tatay ang nasa papeles!—sigaw ni Renato.
—Dahil pinagkatiwalaan ko siya.
Napatingin ang lahat kay Mang Isko.
Yumuko ito.
Inilabas ni Liza ang makapal na folder.
Nandoon ang loan agreement mula sa rural bank, buwanang deposit slips, resibo ng makina, fiberglass work, insurance premium, safety equipment, at bayad sa mechanical inspection.
Lahat ay galing sa account niya.
Wala ni isang hulog mula kay Renato.
—Hindi ko ito ipinapakita para ipahiya ang pamilya ko—sabi ni Liza.—Ipinapakita ko ito dahil ilang taon akong sinabihang wala akong alam. Tinawag akong tagasulat lamang. Pero ang bawat bagay na nagligtas sana sa kanila ay binili, itinsek at itinala ko.
Lumapit si Ka Oning sa mesa.
Ipinakita niya ang kopya ng maintenance recommendation na nilagdaan niya labindalawang araw bago ang insidente.
—May nakita akong punit sa water pump impeller—paliwanag niya.—Sinabi kong huwag ilabas ang bangka sa malakas na alon hangga’t hindi napapalitan. Hindi ako pinayagang gumawa ni Renato.
—Hindi naman siguradong iyon ang dahilan!—singit ni Renato.
—Sinuri na namin ang makina matapos ma-tow—sagot ni Ka Oning.—Wasak ang impeller. Nag-overheat ang makina. Nasira rin ang alternator belt dahil pinilit mong paandarin nang paulit-ulit.
Naglabas ng litrato ang Coast Guard investigator.
Makikita roon ang makina, ang nasunog na belt, at ang bahaging walang sapat na cooling water.
—Batay sa initial inspection—sabi ni Chief Salcedo—maiiwasan sana ang engine failure kung sinunod ang maintenance recommendation.
Sunod na tumayo ang may-ari ng marine supply shop na si Mr. Villanueva.
Ipinakita niya ang kopya ng ID ni Renato, sales acknowledgment at CCTV still mula sa tindahan.
Sa larawan, malinaw na nakikita si Renato na may dalang marine radio at dalawang sako ng life jacket.
—Binili namin ang radio bilang secondhand unit—sabi ni Mr. Villanueva.—Sinabi niyang kanya ang bangka at nag-upgrade na sila ng equipment. Nang malaman naming may aksidente, agad kaming nakipag-ugnayan sa Coast Guard.
—Binili ko rin naman iyon gamit ang pera ng pamilya!—sigaw ni Renato.
—Hindi—sagot ni Liza.—Narito ang resibo. Pangalan ko. Account ko. Pirma ko.
Tumayo si Joel.
Hindi na siya nakabalot sa kumot, ngunit kita pa ang mga pasa sa braso.
—May sinabi pa po si Kuya Renato bago kami umalis.
Nagtaas ng tingin si Liza.
—Ano iyon?
—Tinanong ko kung bakit dalawa lang ang life jacket. Sabi niya, “Kapag tunay kang mangingisda, hindi mo kailangan niyan.”
Natahimik ang hall.
Ipinagpatuloy ni Joel:
—Nang mamatay ang makina, hinanap namin ang flare. Wala. Hinanap namin ang handheld radio. Wala rin. Si Kuya Renato ang unang kumuha ng life jacket.
Napamura ang isa sa matatandang mangingisda.
—Ikaw ang kapitan pero sarili mo ang una mong iniligtas?
—Nag-panic lang ako!—sagot ni Renato.
—Lahat kami nag-panic—sabi ni Joel.—Pero ikaw lang ang may alam na wala pala ang kagamitan bago pa tayo umalis.
Nagsimulang magtaasan ng boses ang mga miyembro.
Ilan sa kanila ang may anak o asawa na sumasakay rin sa Mahal na Birhen. Hindi na lamang ito tungkol sa perang ninakaw. Ang ipinagbili ni Renato ay ang pagkakataon nilang makauwi nang buhay.
Itinaas ni Aling Cora ang kamay.
—Tahimik!
Nang humupa ang ingay, inilabas niya ang brown envelope.
—Ngayon, pag-uusapan natin ang listahang nakuha sa cabinet.
Itinulak niya iyon papunta kay Mang Isko.
—Kilala mo ba ang pirma sa ibaba?
Mahabang sandali bago sumagot ang matanda.
—Akin iyan.
Parang lumubog ang dibdib ni Liza.
May bahagi sa kanya na umaasang peke ang pirma. Umaasang kahit ipinahiya siya ng ama, hindi nito hahayaang ipagbili ang safety equipment.
—Bakit ka pumirma?—tanong ni Aling Cora.
Huminga nang malalim si Mang Isko.
—Lumapit sa akin si Renato. May utang daw siya. Sabi niya ibabalik niya agad ang mga kagamitan bago ang susunod na biyahe.
—Alam mong ibebenta?
—Sabi niya isanla lang.
—At pumayag ka?
Yumuko ang ama.
—Anak ko siya.
Tumayo si Liza.
Hindi siya sumigaw.
Mas masakit ang boses niyang kalmado.
—Anak mo rin ako, Tay.
Hindi makatingin si Mang Isko.
—Nang sabihin kong delikado ang bangka, pinalayas mo ako sa pantalan. Nang hanapin ko ang radio at life jacket, sinabi mong pinapahiya ko si Kuya. Alam mo palang kinuha niya ang mga iyon.
—Akala ko maibabalik niya.
—At kung hindi nakarating ang Coast Guard?
Hindi sumagot ang ama.
—Kung nalunod si Joel? Kung namatay si Mang Berto? Kung katawan na lang ninyo ang natagpuan, sasabihin mo pa rin bang nagkamali lang ang anak mong lalaki?
Pumikit si Mang Isko.
Sa unang pagkakataon, wala siyang maipagtanggol.
Ipinakita ng treasurer ang iba pang resibo. Lumabas na ginamit ni Renato ang perang nakuha sa bentahan upang bayaran ang mga utang sa sabungan, bumili ng mamahaling tandang at magbigay ng down payment sa isang segunda-manong motorsiklo.
Mayroon ding dalawang life jacket mula sa ibang bangka na natagpuan sa bahay ng kakilala niyang sabungero.
Hindi lamang siya nagnakaw.
Nagpapalipat-lipat siya ng kagamitan upang hindi agad mapansin kung alin ang nawawala.
Nagpatawag ng botohan ang board.
Unang mosyon: pansamantalang pagpapatalsik kay Renato sa kooperatiba habang nagpapatuloy ang imbestigasyon at hanggang mabayaran ang lahat ng kagamitan at pinsalang dulot ng insidente.
Dalawampu’t siyam ang pabor.
Dalawa ang tumutol.
Isa sa tumutol ay si Mang Isko.
Ikalawang mosyon: permanenteng pagbawi sa karapatan ni Renato na mag-operate ng anumang bangka ng samahan nang walang sertipikadong kapitan at kumpletong safety clearance.
Nagkakaisa ang boto.
Ikatlong mosyon: pagtatalaga kay Liza bilang Safety and Maintenance Coordinator ng buong kooperatiba, na may kapangyarihang pigilan ang paglayag ng bangkang kulang sa kagamitan o may hindi natapos na repair.
Tahimik si Liza nang tawagin ang pangalan niya.
Hindi niya inaasahan iyon.
—Hindi ako kapitan—sabi niya.—At hindi ko pagpapanggap na mas magaling akong mangingisda kaysa sa inyo.
—Hindi mo kailangang maging kapitan para malaman kung kailan delikado ang bangka—sagot ni Aling Cora.—Ikaw lang ang may lakas ng loob na magsabi ng totoo kahit pamilya mo ang kalaban.
Nagtaas ng kamay ang mga miyembro.
Tatlumput isa ang pabor.
Walang tumutol.
Pati ang dalawang mangingisdang tumawa sa kanya noong kaarawan ng ama ay nakayukong bumoto.
Matapos ang pulong, nilapitan ni Renato si Liza sa labas ng barangay hall.
—Masaya ka na?—tanong niya.—Sinira mo ang buhay ko.
Tumingin si Liza sa kanya.
—Hindi ko ibinenta ang radio.
—Maaayos ko naman sana.
—Hindi ko inalis ang life jacket.
—Ibabalik ko rin sana.
—Hindi ko pinilit ang bangka sa habagat.
—Kailangan ko ng pera!
—At dahil kailangan mo ng pera, limang buhay ang ipinangbayad mo.
Napatigil si Renato.
—Pamilya mo ako.
—Ginamit mo ang salitang pamilya para walang maningil sa iyo. Tapos nang gumana iyan.
Sa ilalim ng kasunduang pinirmahan sa barangay at kooperatiba, ibinenta ni Renato ang motorsiklo at ang mga panabong na manok. Ang pera ay ibinayad sa ospital ni Mang Berto, sa towing at repair ng bangka, at sa pagbili ng bagong certified safety equipment.
Hindi sapat ang halaga.
Kaya pinagtatrabaho siya sa isang fish-processing warehouse sa Bauan at kinakaltasan ang sahod buwan-buwan hanggang mabayaran ang natitirang pinsala.
Nahaharap din siya sa hiwalay na reklamong may kaugnayan sa ilegal na pagbebenta ng kagamitan at maling pahayag tungkol sa pagmamay-ari nito. Hindi na siya nakalaya sa simpleng paghingi ng tawad.
Bawat transaksyon ay may record.
Bawat kasinungalingan ay may petsa.
Bawat kagamitang ibinenta ay may serial number.
Ang logbook na pinunit niya ang naging pinakamatibay na saksi laban sa kanya.
Samantala, hindi agad pinayagang bumalik sa dagat si Mang Isko.
Bago muling makasakay sa Mahal na Birhen, kailangan niyang dumalo sa safety orientation, pumasa sa medical examination at pumirma sa kasunduang susundin niya ang maintenance coordinator.
Noong araw ng unang inspection matapos maayos ang bangka, nakatayo si Liza sa pantalan na may clipboard.
Isa-isa niyang tiningnan ang walong bagong life jacket, dalawang fire extinguisher, emergency beacon, flares, first-aid kit at bagong VHF radio.
Tinawag niya ang mga serial number.
Sinagot ng treasurer ang bawat isa.
—VHF marine radio, serial 7B-4912.
—Confirmed.
—Emergency beacon, serial EP-6138.
—Confirmed.
—Eight certified life jackets.
—Confirmed.
Nakatayo si Mang Isko sa tabi ng bangka.
Tahimik itong naghihintay.
Nang matapos ang inspection, iniabot ni Liza ang logbook.
—Pirmahan mo rito, Tay. Patunay na kumpleto ang kagamitan at nabasa mo ang weather advisory.
Tinitigan ng ama ang pahina.
Iyon ang parehong uri ng pahinang dati nitong tinawag na walang halaga.
Kinuha niya ang ballpen.
Ngunit bago pumirma, tumingin siya kay Liza.
—Anak…
Hindi agad sumagot si Liza.
—Hindi sapat ang sorry—sabi ni Mang Isko.—Alam ko. Pinili kong maniwala kay Renato dahil lalaki siya. Pinili kong maliitin ka kahit ikaw ang bumuhay sa bangka. Kung hindi ka nagtago ng records, baka ikaw pa ang sinisi namin sa nangyari.
Naging mabigat ang katahimikan sa pantalan.
—Hindi ko kailangan ng papuri, Tay—sabi ni Liza.—Kailangan kong malaman na sa susunod, kapag sinabi kong delikado, makikinig ka bago may malunod.
Tumango ang matanda.
—Makikinig ako.
Pumirma siya sa logbook.
Hindi bilang may-ari.
Hindi bilang ama na nasusunod sa lahat.
Pumirma siya bilang isang mangingisdang obligadong sumunod sa safety clearance ng anak na minsan niyang tinawag na tagasulat lamang.
Makalipas ang tatlong buwan, naging pinakamahigpit sa inspeksyon ang Samahang Mangingisda ng Malabrigo. Bawat bangka ay nagkaroon ng duplicate maintenance log, photo inventory at seal sa emergency equipment cabinet.
Wala nang kagamitang maaaring alisin nang walang dalawang pirma.
Dahil sa bagong sistema, nakakuha sila ng maliit na grant mula sa provincial livelihood office para sa karagdagang radios at weather-monitoring equipment.
Si Liza ang inanyayahang magturo sa dalawang kalapit na kooperatiba kung paano gumawa ng chain-of-custody record para sa safety gear.
Hindi siya naging kapitan.
Mas malaki ang naging papel niya roon.
Siya ang naging dahilan kung bakit mas maraming kapitan ang nakauuwi.
Isang hapon, habang ibinabalik ng Mahal na Birhen ang mga kahon ng huli, nakita ni Liza ang ama na bumaba mula sa bangka.
Hindi na ito nauunang maglakad papunta sa bentahan.
Huminto muna ito sa mesa ng maintenance station.
Binuksan ang logbook.
Isinulat ang oras ng pagdating, kondisyon ng makina, dami ng natirang gasolina at isang kakaibang tunog na narinig sa propeller.
Pagkatapos ay lumapit ito kay Liza.
—May kailangang tingnan bago kami muling lumabas—sabi ni Mang Isko.
Binasa ni Liza ang entry.
Maayos ang sulat. Kumpleto ang detalye.
—Ipapa-check natin bukas kay Ka Oning.
Tumango ang ama.
—Hindi kami aalis hangga’t hindi mo pinipirmahan.
Sa malayo, kumikislap ang dagat sa ilalim ng papalubog na araw. Nakatali nang mahigpit ang bangka sa pantalan, kumpleto ang radyo, beacon at mga life jacket.
At sa ibabaw ng mesa ay nakabukas ang logbook na minsang pinagtawanan ng lahat.
Wala itong sigaw.
Wala itong galit.
Ngunit bawat pahina nito ay may kapangyarihang hindi na kayang burahin ng kahit sinong lalaking humawak ng susi.
