Dalawampung Taon Siyang “Nagnakaw” ng Taba sa Aking Puesto—Pero Nang Bumalik Siya Bilang Doktora, Isang Lumang Supot ang Halos Magpaluhod sa Akin sa Gitna ng Palengke

Minsan sa buhay ko, may magnanakaw akong pinayagang manalo araw-araw.

Hindi siya sindikato. Hindi siya tuso. Hindi rin siya masama.

Isa lang siyang batang babae na halos buto’t balat, naka-kupas na uniporme, at may matang hindi marunong magsinungaling tungkol sa gutom.

At sa loob ng dalawampung taon kong pagkatay ng baboy sa Palengke ng Santa Cruz sa Maynila, siya ang tanging “magnanakaw” na hinding-hindi ko isinumbong.

Ako si Mang Isko. Singkuwenta’y siyete anyos. Mula madaling-araw hanggang dapithapon, itak, sangkalan, buto, taba, dugo, tawaran, at sigawan ng mamimili ang mundo ko. Sanay na akong tumingin sa mukha ng tao at hulaan kung sino ang may pambili at sino ang umaasa lang na may maiiwang mura.

Pero ibang klase ang batang iyon.

Araw-araw, eksaktong alas-kuwatro y medya ng hapon, dumadaan siya sa harap ng puwesto ko. Maliit, payat, may dalang lumang bag, at laging nakayuko na parang ayaw mapansin. Hindi siya tumititig sa mga mamahaling hiwa ng liempo o kasim. Ang mata niya, laging nasa gilid ng sangkalan ko—doon sa mga piraso ng taba at maliliit na putol na kadalasan ay isinasama ko na lang sa tapon.

Noong una, akala ko napapadaan lang.

Pero sa pangalawa, pangatlo, pang-apat na beses, nakita ko na ang totoo.

Kapag abala ako sa pagtataga o may sinusuklian, mabilis siyang lalapit, hahablot ng isang piraso ng taba na kasinglaki lang ng dalawang daliri, isusuksok sa bulsa, saka tatakbo. Mabilis, magaan, halos hindi marinig ang yabag.

Kitang-kita ko lahat.

At sa bawat pagkakataon, pinipili kong hindi makita.

Hindi dahil wala akong pakialam sa paninda ko. Mahirap din ang buhay. Bawat gramo, may halaga. Pero may mga bagay na mas mabigat kaysa sa timbang ng karne. Alam iyon ng taong ilang dekada nang nasa palengke. Ang gutom, may itsura. Ang hiya, may lakad. At ang batang iyon—dala niya pareho.

Kaya kinabukasan, sinadya kong magtabi ng mas magandang piraso. Hindi iyong puro sebo lang, kundi taba na may kaunting laman. Inilagay ko sa pinakagilid ng sangkalan, madaling maabot ng maliit na kamay. Nang makita kong palapit na siya, tumalikod ako at nagkunwaring abala sa pag-aayos ng timbangan.

Paglingon ko, wala na ang taba.

At sa hindi ko maipaliwanag na dahilan, gumaan ang dibdib ko.

Iyon ang naging lihim naming kasunduan.

Araw-araw, may iiwan ako.

Araw-araw, kukunin niya.

Araw-araw, pareho kaming magkukunwari.

Hindi ko alam ang pangalan niya. Hindi ko alam kung saan siya umuuwi. Hindi ko rin alam kung para kanino ang taba. Pero sa isip ko, hindi niya iyon kakainin mag-isa. May taong naghihintay sa bahay. May kapatid siguro. O nanay. O lola. Kung lulutuin iyon, makakagawa ng mantika. Kapag hinalo sa sinangag o ginisang gulay, may hapunan na.

Sa panahon ng gutom, ang taba ay puwedeng maging himala.

Lumipas ang mga linggo, naging buwan.

Minsan, sugatan ang kanyang tuhod. Minsan, punit ang laylayan ng uniporme niya. Minsan, halatang nilalagnat pero dumaan pa rin. Hindi siya kailanman nagsalita sa akin. Kahit salamat, wala. At hindi ko rin siya kinausap. Alam kong ang kabutihang masyadong pinapansin ay nakakahiyang tanggapin.

Hanggang sa isang hapon ng Hulyo, bumuhos ang napakalakas na ulan.

Nagmamadali ang mga tao. Nag-iiyakan ang mga bata. Ang kanal sa gilid ng palengke umapaw. Ala-singko na, pero wala pa rin siya.

Hindi ko alam kung bakit ako nabalisa. Ang totoo, puwede ko namang iuwi na lang ang taba. Pero hindi ko ginawa. Binalot ko iyon sa lumang papel ng diyaryo at inilapag sa gilid ng sangkalan.

“Nag-aantay ka ba ng nobya, Isko?” biro ng katabing tindera.

Ngumisi lang ako, pero hindi ako sumagot.

Ilang minuto pa, magliligpit na sana ako nang may isang batang lalaking biglang sumugod sa tapat ng puwesto ko. Siguro lima o anim na taong gulang lang. Basang-basa, maputla, at payat na payat. May hawak siyang sirang payong na baluktot na ang bakal. Habol ang hininga niya na parang galing sa malayong takbo, saka bigla siyang nadulas sa putik at sumubsob sa semento.

Mabilis kong binitawan ang itak at nilapitan siya.

“Hoy! Dahan-dahan!” sabi ko, inaalalayan siyang makatayo.

Pero imbes na umiyak dahil sa pagkakadapa, nagmamadali niyang itinuro ang binalot na taba sa ibabaw ng sangkalan. Nanginginig ang labi niya. Umuubo siya sa pagitan ng mga salita.

“Tiyo…” hingal niyang sabi. “Karne po ’yan ni Ate… huwag n’yo pong itabi… huwag n’yo pong kunin…”

Natigilan ako.

Lalong lumakas ang ulan sa yero. Sa isang iglap, parang humina ang lahat ng tunog sa palengke.

Lumuhod ako para kapantay niya. “Nasaan ang ate mo?”

Namula ang ilong niya sa lamig. “May lagnat po siya… hindi po siya makalakad. Ako po ang pinapunta niya. Sabi niya… baka wala na raw po kapag nahuli ako…”

Hindi ko alam kung bakit parang may pumisil sa dibdib ko.

“Taga-saan kayo?” tanong ko, mas mahina na ang boses ko.

Hindi agad siya sumagot. Tumingin muna siya sa taba, saka sa akin, na para bang natatakot siyang magbago ang isip ko anumang segundo.

Pagkatapos, marahan niyang sinabi, “Sa likod po ng riles… doon sa may sunog na eskinita. Si Ate po si Liza. Ako naman po si Nanding.”

Liza.

Sa wakas, nagkaroon ng pangalan ang batang matagal ko nang kilala pero hindi ko kailanman tinawag.

Binalot ko nang mas maayos ang taba. Pagkatapos, dinagdagan ko pa ng maliit na piraso ng laman at kaunting atay na dapat sana’y iuuwi ko para sa sarili kong hapunan. Iniabot ko sa bata ang supot.

Namulat ang kanyang mga mata. “Totoo po?”

Tumango ako. “Hatid na kita.”

“Hindi po, baka magalit si Ate—”

“Hindi ako hihingi ng bayad,” sabi ko. “At hindi kita aagawan niyan.”

Hindi ko na siya pinagsalita. Isinara ko ang puwesto, ipinakiusap sa katabi kong bantayan sandali ang natitirang gamit, saka ko sinabayan ang bata sa ulan.

Dumaan kami sa likod ng palengke, tumawid sa makipot na kalsada, hanggang sa makarating sa lugar na bihira kong puntahan. Barung-barong na pinagtagpi-tagping yero, mga kahoy na inuod na, at basang-basang damit na nakasampay kahit umuulan. Putik ang sahig. Amoy usok, kanal, at gamot ang hangin.

Huminto si Nanding sa tapat ng isang kubong halos maitulak ng hangin.

“Ate…” tawag niya. “Nakuha ko na.”

Pagpasok ko, doon ko siya unang nakita nang malinaw.

Nakahiga sa banig ang batang araw-araw kong hinahayaang magnakaw sa akin.

Mas maliit pala siya kaysa sa akala ko.

Mas payat.

At mas maputla.

May bimpo sa noo niya. Nangingitim ang ilalim ng mata. Sa tabi niya, may palanggana, isang basong kalahati lang ang laman, at isang kalderong walang laman kundi tutong.

Pagkakita niya sa akin, bigla siyang napabangon.

Takot ang unang pumasok sa mga mata niya.

Kasunod noon ang hiya.

At pagkatapos—isang pagkapahiya na parang mas masakit pa sa lagnat.

“Pasensiya na po…” garalgal niyang sabi. “Ibabalik ko po lahat. Huwag n’yo lang po kaming ipabarangay. Huwag n’yo pong kunin si Nanding…”

Hindi ko namalayang napahigpit ang hawak ko sa supot ng pagkain.

Dahil sa sulok ng kubo, sa ibabaw ng lumang kahon, may nakita akong sunod-sunod na maliliit na bote ng niresetang gamot.

At sa gitna ng mga iyon, may isang piraso ng papel na may nakasulat na pangalan ng bata—

Nanding Reyes, acute rheumatic heart disease. Kailangan ng maintenance medicine. Posibleng operahan kung may pondo.

part2

Hindi ako agad nakapagsalita.

Pakiramdam ko, ang ingay ng ulan sa bubong ay biglang napakalayo, samantalang ang tibok ng dibdib ko, siya na lang ang naririnig ko.

Lumapit si Liza sa kapatid niya at mabilis na niyakap ang supot na hawak ni Nanding, na para bang baka bawiin ko pa. Nanginginig ang balikat niya.

“Pasensiya na po, Tiyo,” paulit-ulit niyang sabi. “Hindi ko po gustong magnakaw. Hindi ko lang po alam kung paano kami kakain. Kapag may mantika po, napagkakasya ko ang gulay. Kapag may kaunting laman, sumasabay na rin po si Nanding sa gamot niya…”

Napapikit siya at napayuko. “Namatay na po si Nanay noong isang taon. Si Tatay po matagal nang wala. Naglalaba po ako kapag Sabado at Linggo, tapos nagtitinda ng sampaguita minsan. Pero kulang pa rin po. Minsan po… minsan wala na talaga.”

Tumikhim ako, pero barado ang lalamunan ko.

“Bakit hindi ka humingi?” tanong ko.

Mapait siyang natawa. Labing-isang taon lang siguro siya noon, pero ang tunog ng tawang iyon parang pagod ng isang matanda. “Kapag mahirap po, Tiyo, nakakahiya nang humingi araw-araw.”

Wala akong naisagot.

Dahil totoo.

Sa totoo lang, kaya ko siya hinayaang kumuha noon dahil ayokong mapahiya siya. Pero nang makita ko ang loob ng bahay na iyon, saka ko lang naintindihan na hindi lang pala hiya ang dala niya araw-araw. Pati takot. Takot na mawalan ng mauuwing kahit kaunting mantika. Takot na lalong manghina ang kapatid. Takot na may humabol sa kanya sa kalsada at sabihing magnanakaw siya.

Inilapag ko ang dala kong supot. Pagkatapos, tumingin ako sa palibot.

Walang maayos na kalan. Walang laman ang lalagyan ng bigas. Ang dingding, may tagas. Si Nanding, inuubo na naman at hawak ang dibdib na para bang sanay na siyang pigilan ang sakit.

“Ano’ng sabi ng doktor?” tanong ko, tinuturo ang papel.

Napatingin si Liza roon, saka mabilis na ibinulsa. “Kailangan daw po ng gamot araw-araw. Kapag lumala raw po, baka kailangan operahan. Pero mahal po iyon. Hindi ko na po iniisip. Basta maitawid ko lang po si Nanding araw-araw.”

Minsan sa buhay ko, nakapatay na ako ng baboy na mas mabigat pa sa konsensiya ko. Pero gabing iyon, habang nakatayo ako sa kubong iyon, pakiramdam ko wala akong lakas kahit sa simpleng paghinga.

Mula noon, hindi na natapos sa taba ang naiiwan ko.

Kinabukasan, nagdala ako ng bigas, itlog, sardinas, at gatas. Hindi ko ibinigay na parang kawanggawa. Sinabi kong may sobra sa bahay at masisira lang. Nang tumutol si Liza, kunwari nagalit ako.

“Kapag hindi mo tinanggap, masasayang lang,” sabi ko.

Iyon ang naging simula.

Unti-unti kong nakilala ang dalawa. Si Liza, matalino. Mabilis umintindi. Kapag tahimik siya, doon mo mararamdaman kung gaano siya katatag. Si Nanding naman, mabait at mapagpasalamat, pero madalas hinihingal. Kapag may lakas, mahilig magbasa ng lumang libro na napupulot ni Liza sa basurahan ng eskuwelahan.

Pagkaraan ng ilang buwan, kinausap ko ang principal ng pampublikong paaralan malapit sa amin. Tinulungan ko si Liza na huwag huminto. Hindi ko sinabi sa kanya na ako ang nagbayad ng ilang kailangan niya sa school. Pinadaan ko sa adviser, kunwari scholarship mula sa barangay.

Nang mabisto niya rin bandang huli, umiyak siya sa harap ko.

“Bakit po ninyo ginagawa ito?” tanong niya.

Nagkibit-balikat lang ako. “Kasi marunong kang lumaban. Sayang kung gutom lang ang makakatalo sa’yo.”

Mula noon, hindi na siya kumuha nang palihim sa puwesto ko.

Diretso na siyang lumalapit.

Ngunit hindi pa rin siya humihingi.

Ako na ang nag-aabot.

“Para kay Nanding,” sasabihin ko.

At laging mahina ang sagot niya. “Opo, Tiyo.”

Lumipas ang mga taon.

Lumaki si Liza na parang punong pilit sumisibol sa semento. Nag-high school siyang working student. Naglinis ng bahay, nagbantay ng tindahan, nag-empake sa maliit na bodega tuwing bakasyon. Pero hindi siya bumitaw sa pag-aaral. Madalas ko siyang nakikitang nagre-review sa ilalim ng ilaw ng karinderya pagkatapos magsara ang palengke.

Si Nanding naman, ilang beses isinugod sa ospital. Ilang beses din akong napaubos ng ipon. May mga baboy akong naibenta, may mga alahas ng yumao kong asawa na naisanla ko, pero hindi ako nagsisi. Kapag nakikita kong humihinga pa ang bata, parang may nababayaran akong utang na hindi ko alam kung kanino.

Noong tumuntong ng kolehiyo si Liza, saka niya sinabi sa akin ang pangarap niya.

“Gusto ko pong maging doktor.”

Napatawa ako noon. Hindi dahil hindi ako naniwala—kundi dahil alam kong napakalayo niyon para sa batang dating nanginginig lang sa gilid ng sangkalan ko.

Pero matigas ang tingin niya. “Kapag naging doktor po ako, hindi na mamamatay ang mahihirap dahil lang wala silang pera.”

Iyon ang unang beses na nakita kong hindi na gutom ang nasa mga mata niya.

Apoy na.

Hindi naging madali ang lahat. May mga gabing halos sumuko siya. May mga semestreng muntik siyang tumigil. May panahong si Nanding ang mismo nagsabi sa kanya, “Ate, huwag mo na akong intindihin. Mag-aral ka na lang.”

Pero mas naging matigas si Liza kapag si Nanding na ang usapan. Nag-aral siya nang parang bawat pahina ng libro ay isang laban para sa kapatid niya.

Hanggang sa dumating ang araw na nakahanap kami ng foundation na tumulong sa operasyon ni Nanding. Hindi ko na malilimutan ang gabing iyon sa Philippine Heart Center. Nakahawak si Liza sa damit ko sa labas ng operating room habang umiiyak nang tahimik.

“Tiyo,” sabi niya, “kapag may nangyari sa kanya, hindi ko kakayanin.”

Tinapik ko lang ang balikat niya, kahit sa totoo lang ako rin ay takot na takot.

Mahabang oras ang lumipas.

Pero nakalabas si Nanding nang buhay.

Mahina. Payat pa rin. Pero buhay.

Noong araw na iyon, unang niyakap ako ni Liza nang mahigpit. Hindi na siya iyong batang palihim na humahablot ng taba. Isa na siyang dalagitang ubos na ang luha pero hindi pa rin bumibitaw.

“Atin na ’to, Tiyo,” bulong niya. “Aabot tayo.”

At umabot nga sila.

Lumipas pa ang maraming taon.

Pumuti ang buhok ko. Kumonti ang lakas ng braso ko. Nabawasan ang ngipin at dumami ang sakit sa likod. Marami nang bago sa palengke—mga bagong tindero, bagong presyo, bagong mukha ng hirap. Kalaunan, hindi na rin araw-araw ang pagpunta nina Liza at Nanding. May sarili na silang mga laban.

Minsan-minsan may text si Liza mula sa lumang cellphone na binigay sa akin ng anak ng kapitbahay.

Tiyo, exam ko po bukas. Paki-pray po ako.

Tiyo, pasado po ako.

Tiyo, internship ko na po.

Hanggang sa dumating ang mensaheng binasa ko nang tatlong beses dahil hindi ako makapaniwala.

Tiyo, doktor na po ako.

At ngayon, dalawampung taon matapos kong unang makita ang batang iyon sa gilid ng sangkalan ko, may isang sopistikadong babaeng nakatayo sa harap ng puwesto ko. Maayos ang bihis. May simpleng hikaw. Malinis ang postura. Pero ang mga mata—iyon pa rin. Iyon pa rin ang batang minsang nanginginig sa gutom.

Katabi niya ang isang binatang matangkad, maputi ang ngiti, at malusog na malusog. Sa dibdib ng polo niya ay may bahagyang bakas ng peklat na halos hindi na makita.

Si Nanding.

Bago pa ako makaimik, napaluhod si Liza sa harap ko sa gitna ng palengke.

“Hoy! Ano ba—” gulat kong sabi, pilit siyang pinapatayo.

Pero umiiyak na siya. Nanginginig ang mga kamay niya habang may inilalabas sa bag.

Isang luma, kupas, at halos mapunit nang supot ng diyaryo.

Dahan-dahan niya iyong inilapag sa ibabaw ng sangkalan ko na para bang isang banal na bagay.

“Tiyo,” sabi niya sa pagitan ng hikbi, “itinago ko po ito mula noon.”

Binuksan niya ang supot.

Sa loob, may isang tuyot, naninilaw na piraso ng lumang papel—ang parehong pambalot ng taba na iniuwi ni Nanding noong umuulan nang gabing una akong sumama sa bahay nila.

Nakasulat sa gilid, sa sulat-kamay ko na halos hindi ko na rin nakilala: “Para sa hapunan. Bukas ulit.”

Tuluyan nang lumabo ang paningin ko.

“Tuwing gusto ko pong sumuko,” sabi ni Liza, “iyan ang tinitingnan ko. Dahil sa araw na iyon, unang beses naming naramdaman na may taong nakakita sa amin… at hindi kami hinusgahan.”

Humawak si Nanding sa balikat ng ate niya. Punong-puno rin ng luha ang mga mata niya.

“Kung hindi po dahil sa inyo,” sabi niya, “baka matagal na po akong wala.”

Hindi ko na napigilan ang sarili ko.

Umupo ako sa maliit kong bangko sa likod ng puwesto dahil nanghihina ang mga tuhod ko. Sa loob ng dalawampung taon, akala ko simpleng piraso lang ng taba ang iniiwan ko sa gilid ng sangkalan. Akala ko konting ginhawa lang sa hapunan. Konting mantika. Konting laman.

Hindi ko alam na sa bawat araw palang iyon, unti-unti akong naglalagay ng tulay sa pagitan ng gutom at pag-asa.

Lumapit si Liza at iniabot sa akin ang isang maliit na kahon.

Pagbukas ko, may bagong puting uniporme sa loob. Hindi pang-duk­tor. Pang-magkakatay.

May nakaburda sa dibdib: Mang Isko’s Meat Stall.

Kasama nito ang isang sobre.

“Tiyo,” sabi niya, nakangiti kahit umiiyak, “binili na po namin ang katabing puwesto. Ipaparenovate po natin. Libre na po ang maintenance medicine ninyo. At tuwing Linggo, sarado po kayo. Wala nang debate.”

Napatingin ako sa kanila, hindi makapaniwala.

“Ano ba ’to…” paos kong sabi. “Hindi n’yo kailangan—”

“Kailangan po namin,” mahina pero matatag na putol ni Liza. “Hayaan n’yo naman pong suklian namin ang taong nagpakain sa amin noong wala kaming mailagay sa kawali.”

May mga nagtitinda at mamimiling nakatingin na sa amin noon. May ilang nagpupunas na rin ng mata. Pero wala na akong pakialam.

Sa wakas, ako naman ang nawalan ng boses.

Hindi dahil sa hiya.

Kundi dahil sa sobrang bigat ng pasasalamat na hindi kayang bitbitin ng salita.

Hinawakan ko ang kamay nilang magkapatid—ang kamay ng dating batang palihim na kumukuha ng taba, at ang kamay ng batang minsang sumugod sa ulan para sa isang hapunan.

“Atin na ’to,” sabi ko, inuulit ang mga salitang minsan kong narinig sa ospital.

Ngumiti si Liza sa gitna ng luha.

“Opo, Tiyo,” sagot niya. “Umabot tayo.”