Bahagi 4: Ang Pirmang Hindi Niya Nakuha at ang Pamilyang Hindi Ako Iniwan
Bahagi 4: Ang Pirmang Hindi Niya Nakuha at ang Pamilyang Hindi Ako Iniwan
Ang pinakamasakit sa lahat ay hindi ang perang kinuha ni Mama.
Hindi rin ang mga tawag na hindi niya sinagot.
Kundi ang katotohanang handa niyang tawaging sinungaling ang sarili niyang anak para iligtas ang kanyang pangalan.
Noong gabing iyon, umiyak ako sa banyo ng ospital.
Hindi ko gustong marinig ni Lola.
Hindi ko rin gustong makita ni Aling Sabel.
Ilang minuto akong nakaupo sa maliit na bangko sa tabi ng lababo.
Tinitigan ko ang sarili ko sa salamin.
Labing-isang taong gulang pa lang ako.
Pero pakiramdam ko, kailangan kong patunayan sa buong mundo na karapat-dapat akong paniwalaan.
Hindi ko alam kung saan ako magsisimula.
Paano ko patutunayan na talagang gutom ako noong mga araw na iyon?
Paano ko patutunayan na gabi-gabi akong natatakot?
Paano ko patutunayan na may mga oras na gusto kong tumawag kay Mama ngunit pinipigilan ko ang sarili ko dahil baka magalit na naman siya?
Walang resibo ang takot.
Walang bank statement ang pag-iisa.
At wala akong litrato ng bawat gabing hinintay ko siyang tumawag.
Nang bumukas ang pinto, nakita ko si Aling Sabel.
Hindi siya nagtanong kung bakit ako umiiyak.
Umupo lang siya sa tabi ko.
Pagkaraan ng ilang sandali, sinabi niya:
“Alam mo, Mika, may mga bagay na hindi kailangang patunayan sa pamamagitan ng pera.”
“Pero sinabi po ni Mama na sinungaling ako.”
“Ang sinabi ng isang tao ay hindi awtomatikong katotohanan.”
“Paano kung siya po ang paniwalaan nila?”
Dahan-dahan niyang hinawakan ang kamay ko.
“Kung may taong handang makinig, magsasabi ka ng totoo. Kung may taong ayaw makinig, hindi ibig sabihin noon na mali ka.”
Huminga ako nang malalim.
Pagkatapos ay sinabi ko ang isang tanong na matagal nang nakatago sa loob ko.
“Tita, bakit ninyo po ako tinutulungan?”
Ngumiti siya nang malungkot.
“Dahil may isang batang pumasok sa tindahan ko at inakalang kailangan niyang bilhin ang pagmamahal.”
Napayuko ako.
“At ayokong lumaki ang batang iyon na iniisip na ganoon talaga ang mundo.”
Kinabukasan, tinawag kami sa isang pormal na pagpupulong kasama ang mga social worker, si Lola, si Mama, at ang mga taong may kaugnayan sa aking pangangalaga.
Hindi ito palabas.
Walang mga taong naghihiyawan sa paligid.
Walang biglang dumating na may dalang milyun-milyong piso.
May simpleng mesa, ilang upuan, mga dokumento, at isang kahong tissue sa gitna.
Ngunit para sa akin, iyon ang pinakamahalagang silid na napasukan ko.
Doon unang binigyan ng pagkakataong marinig ang buong kuwento ko nang hindi ako pinapatahimik.
Ipinaliwanag sa akin ni Ms. Dianne na maaari akong magsalita sa paraang komportable ako.
Hindi ko kailangang sumagot sa lahat nang sabay-sabay.
Hindi ko rin kailangang harapin ang bawat tanong habang naroon si Mama kung nahihirapan ako.
Kaya nagsimula ako sa pinakamadaling bagay.
Ang unang araw ng summer class.
Sinabi ko kung paano ako dinala ni Mama doon.
Kung paano niya sinabi na babalik siya kapag maayos na ang lahat.
Kung paano ako naghintay.
Sinabi ko ang tungkol sa mga tawag.
Sa mga araw na wala akong baon.
Sa perang itinago ni Lola sa medyas ko.
At sa panaderyang pinasukan ko dahil hindi ko na alam kung kanino lalapit.
Nang sabihin kong nag-alok ako ng ₱930 para may maging pansamantala akong nanay, napaluha si Teacher Liza.
Si Mama naman ay nakayuko.
Hindi ko alam kung nahihiya siya o galit.
Ngunit sa pagkakataong iyon, hindi ko na kailangang hulaan ang nararamdaman niya.
Sapat nang sabihin ko ang sarili kong naramdaman.
Pagkatapos kong magsalita, inilatag ang mga dokumentong nakuha sa pamamagitan ng tamang proseso.
Nandoon ang tala ng aking pagpasok sa learning center.
Ang mga mensahe ng guro.
Ang mga social work notes tungkol sa sitwasyon ko.
Ang mga resibong kusang ipinadala ng mga nagdonasyon.
Ang mga tala ng ospital tungkol sa mga bayaring natanggap nito.
At ang bank statement na pinahintulutan ni Lola na suriin kaugnay ng kanyang reklamo.
Hindi lahat ng tanong ay nasagot agad.
Ngunit hindi na rin maaaring basta sabihing gumagawa lamang ako ng kuwento.
Tinanong si Mama kung bakit niya sinabi sa social media na siya mismo ang nag-aalaga sa amin.
“Para makakuha ng tulong,” sagot niya.
“At bakit hindi malinaw sa mga nagbigay kung saan napunta ang kanilang pera?”
Hindi siya agad nakasagot.
Ipinaliwanag niyang ginagamit din daw niya ang ilan sa mga natanggap upang panatilihing bukas ang kanilang negosyo.
Kapag raw nagsara ang studio, mawawalan siya ng pagkakakitaan.
Balak naman daw niyang ibalik ang pera kapag naging maayos na ang negosyo.
Tahimik si Lola.
Pagkatapos ay tinanong niya:
“Janelle, kailan mo sinabi sa akin na hihiramin mo ang perang ipinadala para sa aking operasyon?”
Walang sagot.
“Kailan mo sinabi sa mga taong tumulong na gagamitin mo iyon sa negosyo?”
Lalong tumahimik si Mama.
At sa wakas, sinabi ni Lola ang pangungusap na hindi ko malilimutan.
“Anak, ang masakit ay hindi dahil nangailangan ka.”
Napatingin si Mama.
“Ang masakit ay dahil nakakita ka ng isang batang walang magulang na kasama, at ginawa mo pa siyang dahilan para makakuha ng pera.”
Biglang umiyak si Mama.
Ngunit hindi na iyon sapat para mawala ang mga tanong.
Sa pagpapatuloy ng pagsusuri, kinailangan niyang magbigay ng mas detalyadong paliwanag sa mga transaksiyon.
Sa tulong ng legal counsel at mga taong may karapatang humiling ng accounting, unti-unting nalinawan ang mga halaga.
Umabot sa ₱91,400 ang mga donasyong natukoy mula sa mga nagpadala ng katibayan.
May iba pang maliliit na ambag na kailangang kumpirmahin.
Sa halagang iyon, ₱5,000 lamang ang malinaw na naipadala noon sa pangangailangan namin.
May ginamit si Mama sa renta ng beauty studio.
May ipinambili ng kagamitan.
May ipinambayad sa mga dating utang.
At may mga gastusing hindi niya agad maipaliwanag.
Bukod pa roon ang ₱33,000 mula sa ipon ni Lola na kanyang inamin na na-withdraw nang lampas sa orihinal na pahintulot.
Sinabi niyang desperado lamang siya.
Sinabi niyang babayaran naman niya.
Sinabi niyang lahat ng ginagawa niya ay para sa pamilya.
Ngunit tinanong siya ni Lola:
“Kung para sa pamilya ang lahat, bakit si Mika ang naiwan nang walang matutuluyan?”
Wala siyang maisagot.
Hindi agad nagtapos ang usapin ng pera sa araw na iyon.
May mga pormal na reklamo, karagdagang dokumento, at payong legal na kailangang sundin.
Ang ilan sa mga nagdonasyon ay humiling ng pagbabalik ng kanilang ibinigay.
Ang iba naman ay pumayag na ang kanilang kontribusyon ay direktang gamitin para sa tunay na pangangailangan ni Lola at sa aking pag-aaral, sa ilalim ng malinaw na accounting.
Hindi pumayag si Lola na palampasin ang pera sa kanyang sariling account.
Sa tulong ng legal aid, iginiit niyang maibalik iyon at maidokumento nang tama ang pananagutan ni Mama.
Hindi ko na kailangang sumama sa bawat pag-uusap tungkol sa pera.
Sinabi ni Ms. Dianne na dapat akong makapagpatuloy sa pagiging bata habang inaayos ng mga matatanda ang mga problemang sila ang gumawa.
Iyon ang una kong natutuhang mahalagang pagkakaiba.
Maaari akong magsabi ng totoo.
Ngunit hindi ko kailangang ako ang mag-ayos ng lahat.
Mas mahirap pag-usapan ang tungkol sa aking pangangalaga.
Hindi naman awtomatikong nawawala ang karapatan ng isang magulang dahil lamang nagkamali siya.
At hindi rin maaaring basta maging legal kong ina si Aling Sabel dahil gusto kong manatili sa kanya.
Kaya maingat na inayos ng social welfare office at ng mga taong nagbibigay ng legal na tulong ang susunod na mga hakbang.
Matapos mapakinggan ang bawat panig at masuri ang mga alalahanin, pumayag si Mama sa isang nakasulat na pansamantalang kaayusan.
Mananatili ako sa Marikina habang nagpapagaling si Lola.
May itinakdang mga taong maaaring sumundo at magbantay sa akin.
May malinaw na plano para sa aking pag-aaral, pagkain, tirahan, at pagbisita sa ospital.
May regular ding pakikipag-ugnayan sa social worker.
Ang anumang pangmatagalang usapin tungkol sa aking pangangalaga ay kailangang ayusin sa angkop na legal na proseso, na isinasaalang-alang ang aking kaligtasan at kapakanan.
Hindi iyon ang pinakamadaling solusyon.
Pero iyon ang unang pagkakataong hindi lamang salita ang pangakong may mag-aalaga sa akin.
May pangalan.
May pananagutan.
May taong puwedeng tawagan kapag may problema.
At higit sa lahat, may mga taong talagang sumasagot.
Nang araw na nilagdaan ang pansamantalang kasunduan, tinawag ako ni Mama sa isang tahimik na sulok.
Wala nang tablet sa kamay niya.
Wala na ring mamahaling pasalubong.
Tinitigan niya ako nang matagal.
“Mika, galit ka ba sa akin?”
Hindi ko alam kung ano ang isasagot.
Dati, kapag tinatanong niya ako ng ganiyan, agad kong sinasabing hindi.
Takot akong magalit siya.
Takot akong isipin niyang masama akong anak.
Ngunit sa pagkakataong iyon, sinabi ko ang totoo.
“Opo, Ma.”
Napakurap siya.
“Galit po ako dahil iniwan ninyo ako.”
Hindi siya nagsalita.
“Galit po ako dahil hindi ninyo sinagot ang mga tawag ko.”
Nagsimulang tumulo ang luha ko.
“At galit po ako dahil sinabi ninyong sinungaling ako.”
Lumapit siya sana upang yakapin ako.
Ngunit umatras ako nang bahagya.
Huminto siya.
Iyon ang unang pagkakataong hindi niya ipinilit ang gusto niya.
“Mika, patawarin mo ako.”
Tiningnan ko siya.
“Gusto ko po kayong mapatawad.”
Umiyak siya nang mas malakas.
“Pero hindi ko pa po kaya ngayon.”
Wala siyang naisagot.
Pagkatapos ay idinagdag ko:
“At kahit mapatawad ko po kayo, gusto ko pa ring may susundo sa akin.”
Doon tuluyang bumagsak ang mga balikat niya.
Para bang ngayon lamang niya naunawaan na ang hinihingi ko ay hindi mamahaling regalo.
Hindi bagong cellphone.
Hindi bakasyon.
Isang taong darating kapag sinabi niyang darating siya.
Lumipas ang ilang linggo.
Unti-unting gumaling si Lola.
Kailangan pa rin niyang mag-therapy, ngunit nakakatayo na siya sa tulong ng walker.
Nang sabihin ng doktor na maaari na siyang makauwi sa ilalim ng angkop na pag-aalaga, umiyak ako sa tuwa.
Akala ko tapos na ang pinakamahirap na bahagi.
Ngunit may problema pa kaming kailangang harapin.
Ang lumang apartment namin.
Mahina ang ilaw sa hagdan.
Makitid ang banyo.
At mahirap para kay Lola ang maglakad mula sa aming pintuan hanggang sa kalsada.
Hindi na ligtas na bumalik kami roon nang walang pagbabago.
Nalaman iyon ni Aling Sabel.
Isang hapon, tinawag niya ako sa panaderya.
“Mika, may ipapakita ako sa iyo.”
Dinala niya ako sa isang maliit na inuupahang unit sa kabilang kalye.
Nasa ground floor iyon.
May malapad na pintuan, maayos na banyo, at sapat na lugar para makalakad si Lola gamit ang walker.
May maliit ding bintanang tanaw ang panaderya.
“May may-ari akong kakilala,” paliwanag ni Aling Sabel. “Naghahanap siya ng uupa. Tingnan ninyo kung kaya ng budget at kung komportable kayo.”
Hindi niya sinabing ibibigay niya ang bahay.
Hindi rin niya sinabing wala kaming babayaran kailanman.
Tinulungan niya lamang kaming makahanap ng lugar na maaari naming panindigan.
Sa tulong ng mga kamag-anak na nakipag-ayos nang direkta kay Lola, at ng mga programang naituro sa amin ng social worker, nakabuo kami ng plano para sa renta at pang-araw-araw na gastusin.
May ilang donor na mas piniling direktang magbigay para sa therapy ni Lola.
May iba namang nagpadala ng mga gamit na kailangan niya.
Hindi naging mayaman ang buhay namin.
Pero naging mas maayos.
At hindi na kailangang matulog si Lola na iniisip kung paano ako mag-isa sa bahay.
Sa unang gabi namin sa bagong unit, nagdala si Aling Sabel ng isang kalderong sinigang.
Si Ate Kit naman ay may dalang mga lumang aklat at isang maliit na study lamp.
Dumating din si Mang Lando na may dalang isang supot ng mainit na pandesal.
Natawa si Lola nang makita ang dami ng pagkain.
“Para bang may piyesta rito!”
Sumagot si Aling Sabel:
“May piyesta talaga. Nakauwi na kayo.”
Hindi ako nagsalita.
Tahimik kong inayos ang mga plato.
Habang kumakain kami, nagkukuwentuhan sila tungkol sa presyo ng gulay, trapiko sa Marcos Highway, at kung bakit palaging nasusunog ang unang batch ng tinapay kapag inaantok ang bagong panadero.
Ordinaryong usapan lamang iyon.
Walang malaking rebelasyon.
Walang sigawan.
Pero sa unang pagkakataon, hindi ako nagmamadaling matapos kumain.
Wala akong kailangang antaying tawag.
Wala akong kailangang hulaan kung sino ang magagalit.
Nang matapos kami, sinabi ni Lola:
“Mika, magpasalamat ka kay Tita Sabel.”
Tumayo ako.
Ngunit bago ako makapagsalita, pinaupo ako ni Aling Sabel.
“Walang kailangang bayarang utang dito, ha.”
Napangiti si Lola.
“Nagpapasalamat lang kami.”
“Eh di pareho tayong magpasalamat. May kasama na akong batang magaling magkuwento.”
Nagtawanan silang lahat.
At sa gabing iyon, masarap ang tulog ko.
Hindi agad naging madali ang mga sumunod na buwan.
May mga pagkakataong nangangailangan pa rin kami ng tulong.
May mga araw na masakit ang balakang ni Lola.
May mga pagkakataong umiiyak ako kapag may school activity na nangangailangan ng magulang.
Ngunit unti-unting nagbago ang mga bagay.
Natutunan kong sabihin kapag natatakot ako.
Natutunan kong humingi ng pagkain kapag gutom ako.
Natutunan kong magtanong kapag may hindi ako naiintindihan.
At higit sa lahat, natutunan kong hindi ko kailangang laging maging pinakamabait at pinakatahimik na bata para lamang may mag-alaga sa akin.
Minsan, nagkamali ako sa isang pagsusulit.
Pitumpu’t tatlo lamang ang nakuha ko.
Dati, itatago ko ang papel.
Natatakot akong baka isipin ni Mama na hindi sulit ang ginagastos niya sa akin.
Ngunit nang ipakita ko iyon kay Aling Sabel, ngumiti lang siya.
“Anong mahirap?”
“Fractions po.”
“Sige, tanungin natin si Kit. Mas magaling siyang magpaliwanag niyan kaysa sa akin.”
“Tita, hindi po kayo galit?”
“Bakit naman ako magagalit?”
“Mababa po ang score ko.”
Napakamot siya sa ulo.
“Mika, ang exam puwedeng ulitin sa susunod. Ikaw, hindi mo kailangang ulit-ulitin ang pagpapatunay na mahalaga ka.”
Hindi ko alam kung bakit sa isang simpleng pagsusulit, naiyak na naman ako.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi ko itinago.
Samantala, humarap si Mama sa mga naging bunga ng kanyang ginawa.
Hindi naging sapat ang pagsasabing gipit lamang siya.
Kinailangan niyang makipagtulungan sa pagsusuri at magbigay ng accounting sa mga taong nagbigay ng pera.
May mga pinag-usapang pagbabalik ng halaga, at may mga kasunduang isinulat at binantayan sa tulong ng legal na payo.
Napilitan siyang bawasan ang operasyon ng beauty studio.
Ibinenta ang ilang kagamitang hindi na nila kayang bayaran.
Nagtatrabaho siyang muli sa ibang salon habang inaayos ang mga utang.
Ang ₱33,000 na kinuha mula sa account ni Lola ay naibalik sa magkakahiwalay na bayad, na may malinaw na mga resibo.
Ang mga donasyong hindi nagamit ayon sa ipinahayag na layunin ay isinailalim sa accounting at sa mga naaangkop na kasunduan sa mga nagbigay.
Umabot ng mahigit isang taon bago natapos ang mga napagkasunduang pagbabayad.
May mga taong hindi na muling nagtiwala kay Mama.
May mga kamag-anak na dumistansiya.
May mga customer siyang nawala.
Hindi dahil may isang batang nanira sa kanya.
Kundi dahil may mga desisyong ginawa siyang hindi na maaaring itago.
Si Eric naman ay humingi ng sariling payo tungkol sa kanilang mga pananagutan at nagsimulang makipagtulungan sa paglilinaw ng mga dokumentong hawak niya.
Hindi ko alam ang lahat ng nangyari sa kanilang pagsasama.
At kalaunan, natutunan kong hindi ko kailangang malaman iyon.
Hindi ko trabaho ang ayusin ang kanilang kasal.
Hindi ko trabaho ang iligtas ang negosyo nila.
At lalong hindi ko trabaho ang linisin ang reputasyon ni Mama.
Bata ako.
May karapatan akong mag-aral, kumain, tumawa, at mamuhay nang hindi pasan ang mga problema ng matatanda.
Isang taon matapos ang insidente, nagkaroon kami ng programang pang-eskuwela.
Kailangang gumawa ng isang maikling sanaysay tungkol sa taong pinakaimpluwensiya sa aming buhay.
Akala ni Teacher Liza ay tungkol kay Lola ang isusulat ko.
Mahal na mahal ko si Lola.
Pero mayroon akong ibang naisip.
Pinamagatan ko ang aking sanaysay na:
Ang Babaeng Hindi Ko Nabili.
Isinulat ko kung paano ako pumasok sa isang panaderya dala ang siyam na raang piso at tatlumpung piso.
Kung paano ko inakalang maaaring bayaran ang isang taong maghihintay sa akin.
Kung paano ako binigyan ng tinapay at tubig.
At kung paano unti-unting nabago ng mga simpleng bagay na iyon ang pananaw ko sa sarili.
Noong araw ng programa, nakaupo si Lola sa unahan.
Katabi niya si Aling Sabel.
Nasa likod si Ate Kit, may hawak na cellphone para kunan ako ng video.
Nang tawagin ang pangalan ko, nanginginig ang mga tuhod ko.
Ngunit tinapos ko ang aking sanaysay.
Sa huling talata, sinabi ko:
“Akala ko noon, ang nanay ay taong kailangang pakiusapang huwag kang iwan.”
“Ngayon alam kong ang tunay na pag-aaruga ay hindi dapat nakadepende sa kung gaano ka kapaki-pakinabang, katahimik, o kabait.”
“May mga taong hindi mo kadugo, pero hindi ka hahayaan kapag kailangan mo ng tulong.”
“At may mga pagkakataong ang pinakamalaking regalong matatanggap ng isang bata ay hindi laruan.”
“Kundi ang katiyakang may maghihintay sa kanya paglabas ng silid-aralan.”
Nang matapos ako, nakita kong nagpupunas ng mata si Aling Sabel.
Pagkatapos ay sumigaw siya mula sa upuan:
“Magaling, Mika!”
Nagtawanan ang mga tao.
Namula ang mukha ko.
Pero hindi ko napigilang ngumiti.
Sa unang pagkakataon, hindi ako nahiya na may isang taong sumigaw para sa akin.
Hindi tuluyang nawala si Mama sa buhay ko.
Sa paglipas ng panahon, nagkaroon kami ng mga pakikipag-usap na isinasaayos ayon sa aking kapakanan at sa payo ng mga propesyonal na tumutulong sa amin.
Hindi niya agad nabawi ang tiwala ko.
Minsan, may ipinapadala siyang mensahe at hindi ako handang sumagot.
Minsan naman, nagkukuwento ako tungkol sa paaralan.
Natutunan din niyang humingi ng pahintulot bago magbahagi ng larawan ko sa social media.
Hindi na niya ginagamit ang mukha ko para manghingi ng pera o awa.
May pagkakataong humingi siya ng tawad kay Lola nang harapan.
Hindi basta nawala ang sakit.
Ngunit pinili ni Lola na huwag hayaang ubusin ng galit ang natitirang mga taon niya.
Ipinagpatuloy niya ang therapy at bumalik sa paggawa ng maliliit na tahi.
May ilang kapitbahay na muling nagpapagawa sa kanya ng mga kurtina at pantalon.
Hindi pa rin siya maaaring magtrabaho nang matagal.
Pero tuwing may natatapos siyang tahi, ipinagmamalaki niya iyon na para bang napakalaking tagumpay.
At para sa amin, ganoon nga iyon.
Ang bawat hakbang niyang walang tulong ay tagumpay.
Ang bawat gabing nakakatulog siya nang hindi iniisip ang utang ay tagumpay.
Ang bawat umagang sabay kaming nag-aalmusal ay tagumpay.
Nang maglabindalawang taong gulang ako, may dumating na maliit na sobre mula kay Mama.
Walang pera sa loob.
Walang mamahaling regalo.
May sulat lamang.
Nakasulat na hindi raw sapat ang salitang patawad para sa mga ginawa niya.
Sinabi niyang matagal niyang inisip na ang pagiging mabuting ina ay katumbas ng paghahanap ng pera.
Kaya nang mahirapan siyang magtagumpay, nagsimula siyang magtago, magsinungaling, at gumawa ng mga desisyong nakasakit sa iba.
Inamin niyang mas pinahalagahan niya ang tingin ng mga tao kaysa sa tunay kong kalagayan.
Hindi niya hiniling na agad ko siyang patawarin.
Sinabi lamang niyang umaasa siyang darating ang panahong mapapakita niya, sa pamamagitan ng mga gawa, na kaya niyang maging mas responsable.
Matagal kong hawak ang sulat.
Pagkatapos ay inilagay ko iyon sa maliit na kahon ng mga mahahalagang bagay.
Hindi ko ito itinapon.
Pero hindi ko rin agad sinagot.
Dahil natutunan kong may mga sugat na hindi kailangang piliting maghilom para lamang maging komportable ang taong nakasakit sa atin.
Sa paglipas ng panahon, naging mas maayos ang pakikipag-ugnayan namin.
Hindi perpekto.
May mga pagkakataong nangangailangan pa rin ng tulong ng matatanda at ng malinaw na mga hangganan.
Ngunit nangako ako sa sarili kong hindi na ako magsisinungaling tungkol sa nararamdaman ko para lamang mapanatili ang kapayapaan.
Lumipas ang tatlong taon.
Labing-apat na taong gulang na ako nang unang makalakad si Lola mula sa aming unit hanggang sa panaderya nang hindi gumagamit ng walker.
May dala pa rin siyang tungkod, ngunit matatag na ang kanyang mga hakbang.
Kinunan ko siya ng litrato sa tapat ng tindahan.
Nakasuot siya ng dilaw na bestida at may hawak na maliit na supot ng ensaymada.
Pagkakita sa kanya, lumabas si Aling Sabel mula sa kusina.
“Hoy, Cora! Hindi mo man lang sinabi na maglalakad ka rito!”
Tumawa si Lola.
“Para namang malayo. Tatawid lang ako!”
“At kung madulas ka?”
“Eh di sasaluhin mo ako!”
Nagtawanan silang dalawa.
Habang nakatingin ako sa kanila, naalala ko ang unang araw na pumasok ako sa panaderya.
Noon, ang tingin ko sa sarili ko ay isang pasaning kailangang may magbayad para tanggapin.
Ngayon, may dalawang matandang babaeng nag-aaway kung sino ang maghahanda ng paborito kong hapunan.
May sarili akong maliit na sulok para mag-aral.
May mga kaibigan akong puwedeng ayain sa bahay.
May mga pangarap na hindi ko na kailangang ipagpaalam nang may takot.
Gusto kong maging guro.
O baka social worker.
Gusto kong makatulong sa mga batang hindi marunong magsabi na kailangan nila ng tulong.
Dahil alam ko kung gaano kahirap magsalita kapag matagal mong naririnig na kailangan mong maging matatag.
Isang hapon, habang nag-aayos kami ng lumang aparador, nakita ko ang isang sobre sa ilalim ng mga damit.
Pamilyar ang kulay nito.
Binuksan ko.
Nandoon ang siyam na raang piso at tatlumpung piso.
Ang perang dala ko noong araw na nagpunta ako sa panaderya.
Buo pa rin.
May maliit na papel na nakasingit.
Sulatan iyon ni Aling Sabel.
Para kay Mika.
Hindi mo ito ipinambayad sa akin.
Hindi mo ito utang.
Huling pera mo ito noong araw na natutunan mong humingi ng tulong.
Itago mo hanggang sa araw na hindi mo na iisiping kailangang bilhin ang pagmamahal.
Matagal kong tinitigan ang sulat.
Pagkatapos ay dinala ko ang sobre sa panaderya.
Nasa likod si Aling Sabel, abala sa paglalagay ng palaman sa mga tinapay.
“Tita.”
“Ano iyon, Mika?”
Iniabot ko ang sobre.
Tiningnan niya iyon at ngumiti.
“Aba, nakita mo na pala.”
“Tita, puwede ko na po bang gastusin?”
“Siyempre. Pera mo iyan.”
Napaisip ako.
Pagkatapos ay sinabi ko:
“May bago pong bata sa learning center na laging naghihintay sa sundo niya. Hindi raw siya nakakabili ng meryenda.”
Huminto si Aling Sabel.
“Gusto ko po sanang bumili ng pagkain para sa kanya. Pero sasabihin ko rin kay Teacher Liza para matiyak nilang may maayos siyang nag-aalaga.”
Hindi siya agad nagsalita.
Pagkatapos ay hinubad niya ang kanyang apron.
Lumapit siya at niyakap ako.
Mahigpit.
Mainit.
Amoy harina at mantikilya.
Iyon ang amoy na lagi kong maaalala kapag naiisip ko ang salitang tahanan.
“Mika,” bulong niya, “malayo na ang narating mo.”
Napangiti ako sa kanyang balikat.
“Hindi po, Tita.”
“Bakit naman?”
“Kabilang kalsada lang po.”
Malakas siyang tumawa.
Pagkatapos ay bahagyang lumayo at tiningnan ako.
“Oo nga naman. Kabilang kalsada lang.”
Noong gabing iyon, sabay-sabay kaming kumain sa bahay.
Nagluto si Lola ng ginisang monggo.
May dala si Aling Sabel na mainit na pandesal.
Si Ate Kit naman ay nagdala ng maliit na cake dahil nakapasa ako sa isang school competition.
Habang nagkukuwentuhan sila, napatingin ako sa bintana.
Maliwanag pa ang karatula ng panaderya sa kabilang kalsada.
Maraming taon na ang nakalipas mula nang pumasok ako roon na may hawak na siyam na raang piso at tatlumpung piso.
Noon, akala ko kapag nawalan ako ng pera, wala na ring taong mag-aalaga sa akin.
Ngayon, alam ko nang hindi totoo iyon.
Hindi naging perpekto ang buhay namin.
Hindi rin nawala ang lahat ng sakit na iniwan ng nakaraan.
Pero mayroon na akong tahanang hindi nakatayo sa takot.
May mga taong nakikinig kapag nagsasalita ako.
May mga taong dumarating kapag nangangako silang darating sila.
At kapag sinasabi nilang mahal nila ako, hindi nila kailanman hinihinging patunayan ko muna na karapat-dapat ako.
Nang matapos ang hapunan, nagpaalam si Aling Sabel.
“Mauna na ako. Maaga pa akong magmamasa bukas.”
Tumayo ako para ihatid siya sa pinto.
Bago siya lumabas, bigla ko siyang tinawag.
“Ma Sabel!”
Natigilan siya.
Matagal ko na siyang tinatawag sa pangalang iyon, ngunit sa bawat pagkakataon, nakikita ko pa rin ang kakaibang saya sa mukha niya.
“O, anak?”
Ngumiti ako.
“Salamat po sa pagsundo sa akin noong araw na wala nang dumating.”
Tahimik siyang tumingin sa akin.
Pagkatapos ay hinaplos niya ang aking buhok.
“Anak, hindi kita sinundo para may utang kang loob sa akin.”
“Bakit po?”
“Dahil may batang kailangang makauwi.”
Lumunok ako.
“At ngayon po?”
Ngumiti siya.
“Ngayon, alam mo na kung saan ka uuwi.”
Isinara ko ang pinto nang marahan.
Sa loob, naririnig ko ang boses ni Lola na nagtatanong kung gusto ko pa ng monggo.
Sa labas, naririnig ko ang mahinang ingay ng mga sasakyang dumaraan.
At sa kabilang kalsada, may panaderyang magbubukas na naman bukas ng madaling-araw.
Napangiti ako.
Dahil noong labing-isang taong gulang ako, nagdala ako ng ₱930 para bumili ng pansamantalang nanay.
Hindi tinanggap ang pera ko.
Sa halip, may isang babaeng nagturo sa akin na ang pagmamahal ay hindi isang serbisyong kailangang bayaran.
At ang isang batang minsang naiwan, hindi kailangang habang-buhay na maghintay sa taong ayaw dumating.
Maaari siyang lumaki.
Maaari siyang magkaroon ng ligtas na buhay.
Maaari siyang mahalin nang walang kapalit.
At balang-araw, maaari rin siyang maging dahilan kung bakit may isa pang batang hindi na kailangang mag-alok ng kanyang huling pera para lamang magkaroon ng taong maghihintay sa kanya.
WAKAS.
