Sa ikasampung beses na nabigo siyang mapansin ng pinakamaganda kong kaibigan noong college, ako ang itinuro niya.

“Pareho kayong galing sa hirap,” nakangising sabi ni Celine habang nakapatong ang siko sa mesa ng karinderya sa may Recto. “Mukhang bagay kayo.”

Tumingin sa akin si Rafael Valdez.

At sa unang pagkakataon, iyong mga matang dati’y laging puno ng kabiguan, biglang nagliwanag na parang may nakitang dahilan para muling huminga.

Doon nagsimula ang lahat.

Ako si Mara de Vera. Iskolar. Working student. Anak ng jeepney driver at isang tindera sa palengke sa Pasig. Noong mga panahong iyon, ang tanging pangarap ko lang ay makapagtapos, maiahon sina Mama at Papa sa hirap, at huwag mapahiya dahil sa luma kong sapatos at paulit-ulit kong uniform.

Si Rafael naman ang campus heartthrob na laging tampulan ng tsismis dahil gwapo, matalino, at ubod ng sipag. Hindi siya mayaman noon. Nagde-deliver siya ng pagkain sa gabi, nagtu-tutor sa weekends, at natutulog sa library kapag wala nang pamasahe pauwi.

Sampung beses niyang niligawan si Celine.

Sampung beses siyang tinanggihan.

At sa ikasampung beses na iyon, ako ang naging biro.

Nakakatawa nga siguro kung tutuusin. Ang babaeng laging nasa likod lang ng eksena ang biglang naging sentro ng tingin ng lalaking tinitilian ng buong campus.

Pero hindi biro ang naging sagot ni Rafael.

“Pwede bang ikaw na lang ang yayain kong mag-dinner mamaya?”

Akala ko pinagtitripan lang ako. Pero tumango siya. Totoo. Tahimik. Diretso.

At dahil pagod na rin siguro akong maging invisible, pumayag ako.

Doon nagsimulang dumikit ang pangalan ko sa kanya.

Noong una, inisip kong panakip-butas lang ako. Pampalipas sa sakit ng paulit-ulit na pagtanggi ni Celine. Pero sa bawat gabing sabay kaming kumakain ng tig-bente pesos na lugaw, sa bawat paghatid niya sa akin sa boarding house kahit naglalakad lang kami para makatipid, sa bawat beses na siya ang bumibili ng gamot ni Mama kapag nauubos na ang sweldo ko sa tuition at renta—unti-unti kong pinaniwala ang sarili kong baka ako talaga ang pinili niya.

Hindi si Celine.

Ako.

Pagkatapos ng graduation, sabay kaming nagsumikap. Nagtrabaho ako bilang admin assistant sa isang maliit na logistics company sa Ortigas. Si Rafael, nagsimula bilang ahente ng murang imported goods, tapos pumasok sa trading, tapos real estate, tapos tech. Mabilis siyang umangat. Nakakatakot sa bilis.

Sa loob ng sampung taon, mula sa lalaking halos walang pamasahe, naging isa siya sa pinakabatang negosyanteng binabantayan ng mga pahayagan sa bansa. Hanggang dumating ang panahong lumabas ang pangalan niya sa listahan ng mga bilyonaryo.

At sa harap ng mga camera, sa gitna ng kumikislap na ilaw at palakpakan, ako ang una niyang pinasalamatan.

“Kung may isang taong hindi bumitaw sa akin noong wala pa akong pangalan,” sabi niya noon, hawak ang kamay ko, “si Mara iyon.”

Naging usap-usapan kami. Inggit ng marami. Asawa raw akong sinuwerte. Asawang hindi kailanman pinagdamutan.

Binigyan niya ako ng mansyon sa Ayala Alabang, mga kotse na hindi ko man lang natutunang pahalagahan, mga alahas na mas mahal pa sa buong kinita ko noong first three years kong nagtatrabaho.

Pero ang pinakaminahal ko sa lahat, hindi iyong mga materyal na bagay.

Kundi ang paniniwalang sa kabila ng lahat, ako ang pinili niya.

Nagkaanak kami. Isang lalaki. Si Lucas.

May mga gabing binabantayan ko silang dalawa habang natutulog sa iisang kama at iniisip ko—siguro ito na ang gantimpala ng lahat ng naging hirap ko noon.

Mali pala ako.

Nagsimula ang pagguho sa isang charity gala sa BGC.

Ayokong pumunta noong una. May lagnat si Lucas noon at si Mama, matagal nang lumalaban sa sakit sa bato, ay kakalabas lang ng ospital. Pero sinabi ni Rafael na mahalagang event iyon. Maraming investors. Kailangan daw niya akong kasama.

Pagdating namin, saka ko nakita si Celine.

Halos hindi ko siya nakilala sa una.

Ang dati kong kaibigan na laging mamahalin ang bag at pihikan sa suot, ngayon ay sumasayaw sa isang entabladong may mga ilaw na kulay ube at asul, suot ang damit na kumikislap pero halatang luma na ang tahi sa bandang bewang. Nasa isang pribadong after-party siya ng mga mayayamang sponsor. Iyong klase ng party na pinupuntahan ng mga babae kapag wala na silang ibang malapitan.

Nang matapos ang tugtog, bahagya siyang napayuko habang may isang lalaking lasing ang humawak sa baywang niya. Nakita kong namutla si Rafael.

Hindi siya nagsalita buong biyahe pauwi.

Hindi rin siya tumingin sa akin.

Kinabukasan, nasa mesa ko ang divorce papers.

Nanlamig ang mga daliri ko habang hawak ko ang folder.

Tahimik siyang umiinom ng kape sa breakfast table nang tanungin ko, “Ano ’to?”

Hindi siya tumingala agad. Parang business memo lang ang pinag-uusapan namin.

“Pagod na ako sa kasal na ito.”

Parang may humawak sa puso ko at marahang pinilipit.

“Ano’ng ibig mong sabihin?”

Doon lang siya tumingin. Malamig. Malayo. Parang hindi siya iyong lalaking sampung taon akong niyakap sa tuwing umiiyak ako sa pagod.

“Kung hindi dahil sa posisyon mo bilang Mrs. Valdez,” sabi niya, “matagal nang may lugar sa tabi ko ang taong dapat talagang naroon.”

Hindi ko agad naunawaan.

Pero nang tumahimik siya at hindi na binanggit ang pangalan, kusang sumikip ang dibdib ko.

“Si Celine?”

Hindi niya itinanggi.

Doon kami unang nag-away nang ganoon katindi sa loob ng sampung taon.

Sinigawan ko siya. Tinapon ko ang baso sa pader. Tinanong ko siya kung ano ako sa buhay niya—reserba? pansamantalang lunas? maling desisyon?

At sa halip na sumagot, mas lalo lang siyang tumigas.

Ilang araw matapos noon, na-freeze ang lahat ng bank accounts na may access ako.

Mga card ko, hindi gumana.

Ang monthly allowance ko, nawala.

Ang secretary niya, tahimik na sinabi sa aking “utos po ni sir.”

Hindi ko pinirmahan ang divorce papers.

Kahit paulit-ulit niya akong takutin, kahit paulit-ulit niyang ipamukha na wala na akong lugar sa buhay niya, hindi ako pumirma.

Hindi dahil umaasa pa ako.

Kundi dahil naghihintay ako ng oras.

Nasa ospital si Mama. Kailangan niyang maoperahan. Milyon ang kailangan.

Noon ko narealize kung gaano ako naging tanga sa loob ng sampung taon. Lahat ng mayroon ako, nasa pangalan niya. Lahat ng ginastos ko sa pamilya ko, kailangang ipaliwanag. Lahat ng galaw ko, kayang putulin ng isang pirma niya.

Ibinenta ko ang mga bag. Ang relo. Ang mga hikaw. Pati singsing na binigay niya noong ikalimang anniversary namin, pinatanggal ko ang bato at isinangla.

Hindi sapat.

Lumuhod ako sa harap niya minsan sa study room niya habang may hawak na medical abstract ni Mama.

Hindi siya tumingin.

“Rafael,” umiiyak kong sabi, “hindi para sa akin. Para kay Mama.”

“Pirmahan mo.”

Iyon lang ang sagot niya.

“Maawa ka naman.”

“Kung hindi ka nagmatigas noon pa, baka mas maaga pang nakaalpas si Celine sa sitwasyon niya.”

Napatawa ako sa pagitan ng hikbi.

Noon ko nalaman na kayang maging ganito kalupit ng isang lalaking minsan kong minahal nang buong-buo.

Namatay si Mama makalipas ang dalawang linggo.

Wala ako sa tabi niya noong huling huminga siya. Nasa bangko ako noon, nakikiusap sa manager na bigyan ako ng extension sa loan na ni-reject na nila dalawang beses.

Pagdating ko sa ospital, nakatalukbong na ang mukha niya ng puting tela.

Umiyak si Papa hanggang manginig ang katawan. Itinulak niya ako. Bumagsak ako sa sahig sa tapat ng morgue.

“Anong ipinaglalaban mo pa?” sigaw niya sa akin. “Kung hindi ka nakipagmatigasan, baka buhay pa ang nanay mo!”

Namumula ang mata ng kuya ko pero wala siyang sinabi. Mas masakit iyon.

Sa bahay, si Lucas na limang taong gulang noon ang humila sa damit ko at umiiyak na nagtanong, “Mama, nasaan si Lola? Bakit hindi mo siya iniligtas?”

Wala akong naisagot.

Noong gabing iyon, bumalik ako sa bahay ni Rafael na parang kaluluwa na lang.

Nasa mini bar siya. May hawak na whisky. Nang makita niya ako, tinaasan lang niya ako ng tingin na para bang istorbo ako sa gabi niya.

“Hanggang kailan ka kakapit sa posisyong ’yan?” tanong niya.

Tahimik kong inilapag sa mesa ang papel na matagal na niyang hinihingi.

May pirma ko na.

Bahagyang tumigil ang kamay niya.

“Sa wakas,” mahina niyang sabi. “Mabait ka na ngayon?”

“Hindi na ako kakapit,” sagot ko. “Susundan ko na si Mama.”

Akala niya, ililipat ko ng ospital si Mama.

Hindi niya alam na patay na si Mama.

Hindi niya alam na sa dami ng perang inakala kong kayang-kaya niyang ilabas, ni isang sentimo wala akong nakuha mula sa kanya para sa babaeng ilang beses siyang pinakain noong pareho pa kaming walang-wala.

Umalis ako sa bahay na iisang maleta lang ang dala.

Halos wala nang laman ang buhay ko para bitbitin.

Nakahanap ako ng murang paupahan sa Mandaluyong. Isang silid, isang bintana, isang bakal na kama, isang ilaw na nangingitim ang gilid ng bombilya.

Doon ko inilapag ang bote ng sleeping pills na ilang buwan ko nang iniipon.

Sa labas, maputla ang mga sanga ng puno sa ilalim ng poste. Sa loob, tahimik na tahimik.

Sa wakas, naisip ko, pwede na rin akong magpahinga.

Binuksan ko ang takip ng bote.

Pero bago pa dumampi sa palad ko ang mga tableta, biglang bumukas ang pinto nang malakas.

Nabitiwan ko ang bote.

Kumalat ang mga gamot sa sahig.

Mabilis ang yabag. Mainit ang hininga. Malamig ang boses.

“Mabuti na lang at tama ang hinala ko,” mariing sabi ni Rafael habang sinusunggaban ang pulsuhan ko. “Kaya ka pala pumayag pumirma—para may oras kang ipapatay si Celine.”

Napatitig ako sa kanya.

Hindi pa man ako nakakahinga nang maayos, kinaladkad na niya ako palabas ng kuwarto.

At nang huminto ang sasakyan sa isang bakanteng lote sa labas ng lungsod, nakita ko si Celine—basag ang lipstick, may pasa sa mga braso, nanginginig sa takot—at ang mga lalaking sabay-sabay na itinuro ako habang sumisigaw:

“Siya ang nag-utos sa amin, Ma’am!”

PASS 2

Saglit na tumigil ang mundo ko.

Sa gitna ng bakanteng lote, nakatayo si Celine na parang isang marupok na biktima, suot ang makinang na costume pero punit sa manggas, nanginginig ang balikat habang mahigpit na nakabalot sa kanya ang coat na ipinahiram ni Rafael.

Nang makita niya ako, lalo siyang napaiyak.

“Mara,” sabi niya sa pagitan ng hikbi, “kahit kailan hindi ko inagaw si Rafael sa’yo. Bakit mo ’to ginawa?”

Hindi ako agad nakapagsalita.

Pagod na pagod na ako. Mula nang mamatay si Mama, parang may mabigat na batong nakadagan sa dibdib ko. At ngayon, sa harap ng taong minsan kong itinuring na kapatid, ako na naman ang kontrabida sa kwentong sila ang sumulat.

“Hinding-hindi ko ginawa ’yan,” mahinahon kong sabi.

Pero hindi na naniniwala si Rafael sa anumang manggagaling sa akin.

Hinawakan niya ang baba ko nang napakalakas.

“Lahat sila iisa ang sinasabi,” malamig niyang sabi. “At hindi mo maipapaliwanag ang mga tawag mula sa burner number na nakapangalan sa dati mong kasambahay.”

Natawa ako. Isang tuyong tawang halos wala nang laman.

“Talaga bang inimbestigahan mo ako?” tanong ko. “O gusto mo lang paniwalaan ang gusto mong paniwalaan?”

Lalong tumalim ang tingin niya.

Isa sa mga lalaki ang lumuhod sa harap niya. “Sir, totoo po. Sabi ng asawa n’yo, gusto niya raw turuan ng leksyon si Miss Celine. Sabi niya siya na raw ang bahala sa lahat.”

“Asawa ko?” mapakla kong ulit.

Si Celine naman, mahina pero malinaw, nagsalita. “Rafael, tama na. Ayokong mas lumaki pa—”

“Hindi,” putol niya. “Sasagutin niya ’to.”

Tumingin siya sa akin nang diretso.

“Lumuhod ka at humingi ka ng tawad.”

Parang may namatay sa loob ko sa simpleng utos na iyon.

Hindi dahil sa kahihiyan.

Kundi dahil sampung taon akong naniwala na may kahit maliit na bahagi sa kanya na kilala ako.

Na kahit kailan, kahit paano, may alaala siya ng babaeng naglakad kasama niya sa ulan para makatipid ng pamasahe.

Wala pala.

Tiningnan ko si Celine.

Pagkatapos, dahan-dahan akong lumuhod sa lupa.

“Pasensya ka na,” sabi ko, diretso ang boses. “Pasensya ka na dahil sa lahat ng taon na akala ko, kaibigan kita.”

Namutla siya.

Si Rafael naman, tila hindi inasahan ang bilis ng pagsunod ko. Nawala sandali ang tigas sa mukha niya, pero mabilis ding bumalik.

“Hindi pa sapat,” sabi niya.

May inilapag siyang maliit na kutsilyo sa ibabaw ng hood ng sasakyan.

“Kung may kahit kaunting konsensya ka, damhin mo man lang ang takot na dinanas niya.”

Tahimik ang lahat.

Umihip ang malamig na hangin.

At sa unang pagkakataon mula nang mamatay si Mama, may malinaw na pumasok sa isip ko:

Pagod na pagod na akong mabuhay para sa mga taong kayang-kaya akong patayin nang hindi nadudumihan ang kamay.

Tumayo ako. Kinuha ko ang kutsilyo.

Napaatras si Celine.

“Mara, hindi ko ’yan ibig sabihin—”

“Huwag kang mag-alala,” sabi ko.

At bago pa nila naisip pigilan ako, ibinaling ko ang talim sa sarili ko.

Nagkagulo ang lahat.

Mahigpit akong pinigilan ni Rafael sa mismong sandaling pababa na ang kamay ko. Naputol ang lakas ng tadyak niya sa kamay ko nang dumulas ang talim at bumaon sa gilid ng dibdib ko sa halip na diretso sa puso.

Napasinghap ako sa sakit.

Sumigaw si Rafael.

Hindi ko alam kung dahil sa takot o galit.

Pero sa gitna ng kaguluhan, ang tanging malinaw sa akin ay ang boses niyang yumanig sa gabi:

“Pag namatay ka, sino’ng mag-aalaga kay Lucas?!”

Lucas.

Ang pangalan ng anak ko ang naging lubid na humila sa akin pabalik mula sa bangin.

Lumambot ang mga tuhod ko. Dumilim ang paningin ko. At bago ako mawalan ng malay, naramdaman ko ang bisig ni Rafael na nanginginig habang mahigpit akong sinasalo.

Pagmulat ko, nasa VIP room na ako ng isang pribadong ospital sa Makati.

Amoy antiseptic. Puting ilaw. At si Rafael sa tabi ng bintana, mukhang hindi natulog.

Nang mapansin niyang gising ako, agad siyang tumigas ulit.

“Magaling,” mapanuyang sabi niya. “Kahit ako muntik nang maniwala.”

Tiningnan ko lang siya.

Wala na akong lakas para makipag-away.

Pumasok ang isang nurse para palitan ang dextrose ko. Tahimik lang siya habang ginagawa ang trabaho niya, pero napansin kong palihim siyang sumusulyap kay Rafael na parang may gustong sabihin.

Pagkaalis niya, kinuha ko ang cellphone sa side table.

Wala na akong akses sa halos lahat, pero hindi niya nakuha ang isang lumang email account ko. Doon pumapasok noon ang mga resibo ng ilang personal na bayarin.

Hindi ko alam kung bakit, pero bigla kong naalala ang sinabi ni Celine—na may medical fund daw si Rafael para kay Mama.

Imposible.

Pero nang mabuksan ko ang lumang inbox, natigilan ako.

May mga auto-forwarded notices mula sa isang foundation account ni Rafael. Buwan-buwan. Pare-parehong halaga. Malalaki. Nakapangalan sa hospital billing department kung saan unang na-confine si Mama.

Sunod-sunod kong binuksan ang files.

Receipt.

Transfer confirmation.

Approval slip.

Internal note.

Huminto ang hininga ko sa huli kong nabasa.

Funds temporarily rerouted upon request of authorized family representative: Adrian de Vera.

Adrian.

Kuya ko.

Nanginig ang kamay ko.

Bago pa ako makapag-isip, bumukas ang pinto. Pumasok si Kuya Adrian, bitbit ang lugaw na paborito ko noong bata pa kami. Pagkakita niya sa screen ng phone ko, nawala ang kulay sa mukha niya.

“Kuya,” mahina kong sabi. “Ano ’to?”

Hindi siya agad nakasagot.

Doon ko nakita ang bagay na matagal na niyang itinatago—hiya.

“Hindi ko ginusto sa umpisa,” paos niyang sabi. “Akala ko one time lang. Kailangan ko ng pera noon para sa sabong, sa utang, sa pinasok kong negosyo na bumagsak. Nakita ko ’yung authorization habang inaasikaso ko si Mama. Tinest ko kung gaano kadaling ilipat.”

Parang bumukas ang sugat na hindi na nga naghihilom.

“Inilipat mo?” bulong ko.

Napaupo siya. Tinakpan niya ang mukha niya.

“Babalik ko sana. Paulit-ulit kong sinabi sa sarili ko na babalik ko. Pero palaki nang palaki ang butas. Tapos nalaman ni Celine.”

Doon ako napatingin sa kanya.

“Tumulong siya,” umiiyak niyang dugtong. “Siya ang nagtakip ng trail. May kakilala siya sa billing. Siya rin ang nagsabing mas mabuting ikaw ang magmukhang hadlang sa divorce para mas lalong mapoot sa’yo si Rafael at hindi niya mapansin kung saan talaga napupunta ang pera.”

Pumasok si Rafael sa kalagitnaan ng pag-amin.

Hindi ko alam kung gaano karami ang narinig niya.

Pero sapat para makita kong unti-unting nababasag ang mukha niyang ilang buwan kong kinatatakutan.

“Ulitin mo,” mariin niyang sabi kay Kuya.

At inulit nga niya.

Lahat.

Pati kung paanong si Papa, dahil galit sa akin at desperado sa pera, pinirmahan ang ilang papeles nang hindi na inintindi. Pati kung paanong si Celine ang nagsulsol na hayaang ako ang masisi sa lahat dahil mas madali raw akong durugin kapag mahal pa ako ni Rafael nang kaunti.

Pagkasabi ng huli, sumandal si Rafael sa pader na parang nawalan ng buto.

Matagal siyang walang imik.

Pagkatapos, dahan-dahan siyang tumingin sa akin.

At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming buwan, hindi poot ang nasa mga mata niya.

Kundi takot.

“Totoo bang wala na si Tita?” mahina niyang tanong.

Hindi ko siya sinagot agad.

Dahil wala nang saysay ang sagot sa tanong na huli na para itanong.

Pero tumulo ang luha ko.

At sapat na iyon.

Parang sinuntok ang hangin sa baga niya. Napahawak siya sa gilid ng mesa. Hindi siya humagulhol. Hindi siya sumigaw. Mas masakit ang nangyari.

Tahimik siyang nabasag.

Kinabukasan, naaresto si Celine kasama ang dalawang tauhang binayaran para sa pekeng pananakit. Si Kuya, kusang sumuko matapos isauli ang lahat ng natitirang pera at ilahad ang buong galaw ng panlilinlang. Si Papa, hindi ko muna hinarap.

Si Rafael naman, halos hindi umalis sa ospital ko sa mga sumunod na araw.

Pero hindi na ako ang dating Mara na konting lambing lang, maniniwala ulit.

Noong araw na pwede na akong ma-discharge, dumating siya sa kuwarto na hawak ang isang makapal na folder.

“Nailipat ko na sa pangalan mo ang bahay sa Pasig, ang trust fund ni Lucas, at ang compensation fund para sa pagkamatay ni Tita,” sabi niya. “Pati ang papers ng foundation na gusto mong itayo para sa mga dialysis patients. Nakaayos na.”

Tahimik lang akong nakinig.

Lumapit siya, pero huminto nang makita niyang napaatras ako nang bahagya.

“Mara,” paos niyang sabi, “wala akong karapatang humingi ng tawad na parang sapat iyon. Pero alam kong habang buhay kong dadalhin ang kasalanang hindi kita pinakinggan nang kailangan na kailangan mo ako.”

Matagal ko siyang tiningnan.

Ito ang lalaking sampung taon kong minahal.

Ito rin ang lalaking kayang-kaya akong durugin dahil lang sa multong hindi niya nalimutan.

“Mahal pa rin kita noon,” sabi ko. “Pero ang babaeng iyon namatay kasabay ni Mama.”

Napaiyak siya sa wakas.

Tahimik. Wasak. Totoo.

Pero hindi ko na sinalo.

Pagkalipas ng anim na buwan, lumipat ako sa isang mas payak pero mas mapayapang bahay sa Antipolo kasama si Lucas. Tuwing hapon, sabay naming dinidiligan ang maliliit na halaman sa bakuran. Wala nang sigaw. Wala nang luho. Wala nang takot na baka isang pindot lang, mawawala na naman ang lahat.

Naipatayo ko ang maliit na dialysis assistance center na ipinangalan ko kay Mama.

At minsan, sa isang fundraising event roon, nakita ko si Rafael sa pinakadulo ng hall. Hindi na siya lumapit. Hindi na siya nanggulo. Tahimik lang siyang nag-iwan ng malaking donasyon at isang sulat na hindi ko na binuksan.

Hindi dahil galit pa ako.

Kundi dahil may mga kwentong hindi na dapat balikan para lang masabing may closure.

Pag-uwi ko nang gabing iyon, nadatnan ko si Lucas na nakatulog sa sofa, yakap-yakap ang lumang picture frame naming tatlo noong masaya pa kami.

Maingat kong inalis iyon sa mga braso niya.

Tapos inilapag ko sa pinakailalim ng kahong may label na nakaraan.

Pagkatapos, pinatay ko ang ilaw, isinara ang kahon, at sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, hindi na ako lumingon.